İsrail ve Filistin

Küresel petrol fiyatları, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferi yeniden başlatacak bir anlaşmaya yaklaşıldığına dair işaretlerle sert düştü. Brent petrolü yüzde 4,2 değer kaybederek 99 doların altına inerken, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio 'oldukça sağlam' bir teklifin masada olduğunu belirtti. Teklif, boğazın açılmasını, sınırlı süreli nükleer müzakereleri ve bazı yaptırımların kaldırılmasını içeriyor. Ancak ABD Başkanı Trump, anlaşma tamamlanana kadar ablukanın süreceğini vurguladı. Diplomatik ilerlemeye rağmen nükleer anlaşmazlık çözüme kavuşmadı. İran'ın BM misyonu Washington'u 'yalan ve dezenformasyon' yaymakla suçlarken, Tahran ABD ile nükleer konuda şu anda herhangi bir görüşme yapılmadığını duyurdu. Uzlaşının ateşkesi uzatma ve seyrüseferi serbest bırakma üzerinde yoğunlaştığı, ancak İran'ın nükleer programına dair temel uyuşmazlığın sürdüğü bildiriliyor. AB, Hürmüz Boğazı'nda güvenliği sağlamak için daha fazla donanma gemisi gerekeceğini açıklarken, Beyaz Saray'da İran stratejisinin nihai hedefi konusunda belirsizlik devam ediyor.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

ABD ile İran arasında ateşkesi uzatma ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açma yönünde bir anlayışa varıldığı duyurulurken, İsrail ordusu Lübnan’ın güneyinde insansız hava araçlarıyla düzenlediği saldırılarda 4 kişiyi öldürdü. Saldırılar, Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı hedef aldı. ABD Başkanı Trump, İran’la nükleer anlaşma sağlanamaması halinde saldırıları yeniden başlatmakla tehdit ederken, anlaşmanın bölge genelinde şiddeti azaltması bekleniyordu. BM, mutabakat duyurusunun ardından Lübnan’daki çatışmalarda düşüş gözlemlediğini açıklasa da İsrail’in ateşkes sürecine rağmen sürdürdüğü operasyonlar dikkat çekti. Avrupa Birliği, Lübnan’ın da ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgulayarak Lübnan ordusuna 100 milyon avroluk yardım paketini onayladı. İsrail’in saldırıları, ABD-İran mutabakatının kâğıt üzerinde kalabileceğine dair kaygıları artırırken, İran Devrim Muhafızları’nın “eller tetikte” açıklaması gerilimin sürebileceğini gösteriyor. Uzmanlar, ateşkesin kalıcı olması için tüm tarafların sahada itidal göstermesi gerektiğini belirtiyor.

İsrail Dışişleri Bakanı Gideon Sa'ar, 1915 olaylarını 'Ermeni soykırımı' olarak tanıdıklarını açıkladı. Sa'ar, İsrail'in tarihsel gerçeği kabul ederek ahlaki bir görevi yerine getirdiğini belirtti. Bu karar, Türkiye ve Azerbaycan'dan sert yanıt aldı. Türk Dışişleri Bakanlığı, kararın, Gazze'deki Filistinlilere yönelik sistematik zulüm ve Uluslararası Adalet Divanı'ndaki soykırım suçlamalarını örtbas etme amacı taşıdığını savundu. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran, İsrail yönetiminin 'ikiyüzlülüğünü' vurgularken, AK Parti Genel Başkanvekili Efkan Ala da Netanyahu hükümetinin dikkatleri kendi suçlarından başka yöne çekmeye çalıştığını ifade etti. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı ise kararı 'ciddi endişe' ile karşıladığını duyurarak bunu 'tarihi gerçeklerin çarpıtılması' olarak nitelendirdi ve İsrail'i kararı yeniden değerlendirmeye çağırdı. İsrail'in müttefiki olan ancak en yakın dış ortağı Türkiye olan Azerbaycan, bu adımın ikili ilişkileri etkileyebileceğine işaret etti. İsrail hükümeti ise söz konusu tanımanın, uzun süredir uluslararası mahkemelerde soykırım suçlaması ile karşı karşıya olan Netanyahu yönetimine yönelik baskıların arttığı bir döneme denk geldiği yorumlarına neden oldu.

Gazze'de savaş 1000 günü geride bıraktı. Hamas'ın İsrail'e düzenlediği saldırıyla başlayan çatışmalar, 2 milyondan fazla Filistinlinin yerinden edildiği ve büyük yıkımın yaşandığı bir insani krize dönüştü. İsrail güçleri Gazze'nin yarısından fazlasını kontrol altında tutarken, kırılgan ateşkesler kalıcı bir çözüm sağlayamadı. Bölgedeki diğer çatışmalar da durumu karmaşıklaştırıyor. Hem İsrailli hem de Filistinli halk, uzun süren savaşın getirdiği yorgunlukla karşı karşıya. Yerleşim yerlerinin harabeye döndüğü Gazze'de yaşayan Filistinlilerin geleceği belirsizliğini koruyor. Uluslararası toplumun ateşkes çabalarına rağmen, kalıcı barış ihtimali hâlâ uzak görünüyor. Ekonomik ve siyasi istikrarsızlık, temel hizmetlere erişimi neredeyse imkânsız hale getirdi. Yerinden edilmiş nüfus, gıda, su ve sağlık hizmetlerine ihtiyaç duyuyor. Savaşın 1000'inci günü, çatışmanın bölge üzerindeki derin etkilerini ve acil bir çözüm gerekliliğini bir kez daha gözler önüne seriyor.

Filistinli Mohammad Salameh, Batı Şeria'daki işgal altındaki topraklarda ailesi için iki katlı bir ev inşa ediyordu. Yakın zamanda nişanlanan oğlunun evlilik hayatına burada başlaması planlanmıştı. Ancak inşaat tamamlanamadan, bir grup İsrailli yerleşimci henüz bitmemiş eve el koydu. Reuters tarafından doğrulanan ve hafta içinde çekilen görüntüler, en az altı yerleşimcinin çatıda dolaştığını gösteriyor. Olay, İsrail'in işgal altındaki Batı Şeria'da sürdürdüğü yerleşim politikasının Filistinlilerin mülkiyet hakları üzerindeki doğrudan etkisini gözler önüne seriyor. Uluslararası hukuka göre yasa dışı kabul edilen yerleşim faaliyetleri, bölgedeki gerilimi tırmandıran temel unsurlardan biri. Filistinliler bu tür el koymalara karşı hukuki yollara başvursa da, sonuç almak çoğu zaman mümkün olmuyor. Bu son baskın, yerleşimci şiddetinin ve toprak gasplarının sıradanlaştığı bir ortamda, sıradan bir ailenin konut hakkının nasıl hiçe sayıldığını örnekliyor. Siyasi çözüm arayışlarının tıkandığı ve uluslararası tepkilerin pratik bir yaptırıma dönüşmediği mevcut konjonktürde, benzer vakaların artarak süreceği öngörülüyor.

Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Aoun, İsrail ile imzalanan ve ABD destekli çerçeve anlaşmasını savundu. Aoun, müzakereleri 'diplomatik bir savaş' olarak nitelendirip ihanet olmadığını vurgulayarak, Lübnan topraklarından 'tek bir karış bile' ödün verilmeyeceğini söyledi. Açıklamalar, Suriye Dışişleri Bakanı'nın Beyrut'ta herhangi bir askeri harekâtta bulunmayacaklarını duyurduğu sırada geldi. Bu, bölgesel gerilimlerin ortasında Suriye'nin Lübnan'ın başkentine yönelik askeri müdahale endişelerini gidermeye yönelik bir adım olarak değerlendirildi. ABD arabuluculuğunda yürütülen İsrail-Lübnan müzakereleri bölgedeki sınır ve egemenlik meselelerine odaklanıyor. Aoun'un çıkışı, ülke içindeki eleştirilere rağmen sürecin diplomatik yöntemlerle sürdürüleceğini ve ulusal egemenliğin korunacağını vurguluyor. Suriye'nin Beyrut konusundaki tutumu da istikrar arayışına katkı sağlıyor.

ABD Başkanı Donald Trump ile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu arasındaki ilişki, İran’a yönelik savaş ve bunun nasıl sonlandırılacağı konusundaki anlaşmazlıklar yüzünden gerginleşti. Netanyahu, Trump yönetiminin baskıları ile yaklaşan kritik seçimler öncesinde İsrail iç kamuoyunun beklentileri arasında sıkışmış durumda. İsrail Başbakanı, ABD’nin İran stratejisine uyum sağlama zorunluluğu ile seçmen tabanının hassasiyetlerini dengelemek zorunda. Bu diplomatik sıkışma, iki ülke arasındaki ittifakın geleceğini ve Orta Doğu’daki güç dengelerini doğrudan etkileme potansiyeli taşıyor.

ABD yönetiminin İsrail’e, Gazze Şeridi’nin yeniden inşasına dair yeni talepler içeren bir belge sunduğu öne sürüldü. İsrail devlet televizyonu KAN’ın haberine göre, belgede Hamas’ın silahsızlandırılmaması durumunda dahi yeniden yapılanma sürecinin sürdürülmesi gerektiği ifade ediliyor. Talepler arasında yer aldığı belirtilen bu yaklaşım, ABD Başkanı Donald Trump’ın bölge politikaları çerçevesinde değerlendiriliyor. Belgenin ayrıntılarına yer verilmezken, Washington’un bu çıkışı ateşkes ve çözüm arayışlarının sürdüğü bir dönemde dikkat çekiyor. Daha önce Hamas’ın silahsızlandırılmasını ön koşul olarak gören ABD’nin tutumunda olası bir esneme olarak yorumlanabilecek bu iddia, İsrail tarafında nasıl yankı bulacağı sorusunu gündeme getiriyor. Gazze’de insani durumun ağırlaştığı ve yeniden inşa ihtiyacının aciliyet kazandığı bir aşamada gelen bu haber, yeni bir diplomatik müzakere zemininin oluşabileceğine işaret ediyor. Ancak belgenin resmiyet kazanıp kazanmadığı ve İsrail hükümetinin resmî tepkisi henüz netleşmiş değil.

İsrail ile Hizbullah arasında nisan ortasında yürürlüğe giren ateşkese karşın çatışmalar devam ediyor. Hizbullah, güney Lübnan'daki İsrail askerlerine ve kuzey İsrail'e yönelik insansız hava aracı (İHA) saldırılarını yoğunlaştırdı; bu saldırılarda bir tugay komutanı dahil çok sayıda İsrail askeri yaralandı veya öldü. İsrail ordusu, Hizbullah'ın silahlı İHA'larını durdurmakta zorlandığını bildiriyor. Buna karşılık İsrail, Lübnan'ın güneyine ve doğusuna düzenlediği hava saldırılarında çok sayıda kişiyi öldürdü; hedefler arasında acil müdahale merkezleri, evler ve motosikletli siviller yer aldı. Mart başından bu yana İsrail saldırılarında en az 3 bin 89 kişi hayatını kaybetti, 9 binden fazlası yaralandı. Katar ve Türkiye, İsrail'in Lübnan'daki saldırılarını kınayarak uluslararası topluma ve BM Güvenlik Konseyi'ne somut adım atma çağrısında bulundu. Hizbullah'tan bir milletvekili, İsrail askerlerinin Lübnan'dan çekilmesi koşuluyla tam ateşkesi desteklediklerini açıkladı ancak grup lideri Naim Qassem silahsızlanmaya karşı çıktı ve Beyrut yönetimini protestoya çağırdı. Bu söylemler, Lübnan hükümeti üzerindeki baskıyı artırırken ABD'nin tepkisini çekti. Bölgedeki kırılgan denge, karşılıklı ihlallerle sarsılıyor. Hizbullah'ın İHA saldırıları İsrail savunmasını aşarken, İsrail'in hava operasyonları Lübnan'da sivil kayıplara yol açarak insani durumu ağırlaştırıyor. Diplomatik girişimler ateşkesi kalıcı kılmakta yetersiz kalırken, çatışmaların yayılma riski ve uluslararası müdahale çağrıları gündemdeki yerini koruyor.