Rusya ve Türkiye

2-4 Temmuz tarihlerinde Rusya’nın Ukrayna’nın Dnipropetrovsk, Herson, Mikolayiv ve Zaporijya bölgelerine düzenlediği saldırılarda en az 11 sivil öldü, 30’dan fazla kişi yaralandı. Saldırılarda süpermarket, benzin istasyonu, mayın ofisi ve kargo merkezi gibi sivil altyapı hedef alındı; Herson’da bir gönüllünün daha önceki saldırıda aldığı yaralarla hayatını kaybettiği bildirildi. Ukrayna hava kuvvetleri, Rusya’nın bir gecede 125 Şahid tipi drone ve füzeler fırlattığını açıkladı. Rus kaynakları ise aynı dönemde Ukrayna’ya ait İHA’ların Kırım ve Yaroslavl’da birer kişinin ölümüne, Kaluga’da bir tesiste yangına yol açtığını duyurdu. Saldırılar, Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskiy’nin ABD Başkanı Trump ile görüşmeden önce tırmanış uyarısı yaptığı NATO zirvesi arefesinde yoğunlaştı. Rusya Savunma Bakanlığı, Ukrayna’yı zirve öncesi provokasyonla suçlarken, karşılıklı saldırılar diplomatik gerilimin gölgesinde sivil can kayıplarının arttığını gösterdi.

İsrail hükümeti, Dışişleri Bakanı Gideon Sa'ar'ın girişimiyle 1915 olaylarını 'Ermeni soykırımı' olarak tanıdı. Karar, İsrail'in Gazze'deki askerî operasyonları nedeniyle Uluslararası Adalet Divanı'nda soykırım suçlamasıyla yargılandığı bir dönemde alındı. Türkiye, bu adımın tarihî gerçeklerle bağdaşmadığını ve İsrail'in kendi suçlarını örtbas etme çabası olduğunu savundu. Dışişleri Bakanlığı, İsrail'in Filistin halkına yönelik sistematik zulmünü vurgulayarak kararı siyasi ve geçersiz saydı. Azerbaycan da İsrail'in bu kararını 'ciddi endişe verici' bularak kınadı ve tarihî olguların çarpıtıldığını belirtti. Bakü, bölgesel bölünmeleri derinleştirdiği gerekçesiyle kararın yeniden gözden geçirilmesini istedi. İsrail ile müttefik olmasına rağmen en yakın partneri Türkiye olan Azerbaycan'ın bu çıkışı, iki ülke ilişkilerinde gerilime yol açabileceğinin sinyalini verdi. Karar, diplomatik çevrelerde İsrail'in Türkiye'ye yönelik bir hamlesi olarak da değerlendiriliyor.

İsrail ordusu, ABD ile İran arasında sağlanan ateşkes mutabakatına ve mevcut ateşkese rağmen, Lübnan'ın güneyindeki Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı insansız hava aracıyla vurdu. Saldırıda dört kişi hayatını kaybetti. ABD Başkanı Donald Trump, İran'la bir ateşkes anlaşmasına varıldığını ve Hürmüz Boğazı'ndaki ablukanın sona erdiğini açıklamış, Tahran ise teklifi incelediğini bildirmişti. Buna karşın İsrail, Lübnan'ın güneyindeki 29 belde için tahliye uyarıları yaparak Beyrut'un Dahiye bölgesine hava saldırıları düzenledi. AB, Lübnan'ın ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgularken BM çatışmalarda düşüş gözlendiğini belirtti. Saldırı, ABD-İran hattında ilerleyen diplomatik sürecin sahadaki kırılganlığını ortaya koyuyor. İsrail'in operasyonlarına devam etmesi, varılan mutabakatın kapsayıcılığına yönelik soru işaretlerini artırırken, Lübnan'da sivil kayıplar ve altyapı hasarı derinleşiyor. Uluslararası aktörler, kalıcı bir ateşkes için Lübnan'ın da sürece dahil edilmesi çağrısında bulunuyor.

İran'ın Hürmüz Boğazı'nda anlaşma iddialarını yalanlamasıyla birlikte hafta başındaki diplomatik iyimserlik yerini belirsizliğe bıraktı. ABD Dışişleri Bakanı Rubio'nun 'sağlam' olarak nitelediği öneriye rağmen Tahran, boğazın ABD'nin düşmanca eylemleri sürdüğü müddetçe kapalı kalacağını duyurdu. Umman üzerinden yeni ve geçici bir güzergah için görüşmeler yapılsa da İran, Washington ile doğrudan müzakereyi reddetti. Küresel petrol fiyatları bu gelgitlerle dalgalanırken, ABD ordusu İran'a baskı için 'alışılmadık yollar' arayışına girdi. Eş zamanlı olarak çatışmalar Irak'a sıçradı. ABD ve Suudi Arabistan, İran destekli Irak milislerine yönelik hava saldırıları düzenledi; en az 20 Haşdi Şabi mensubu öldürüldü. Yemen'deki Husiler ise Irak topraklarından Suudi Arabistan'a insansız hava aracı saldırıları gerçekleştirdi. Bu gelişmeler, İran'la bağlantılı gruplar arasındaki koordinasyonun arttığına ve bölgesel bir yayılma riskine işaret ediyor. Hürmüz Boğazı'nda sıkışan binlerce sivil denizci ise çatışmaların ortasında kaldı. Bazı gemiler aylardır İran donanmasının elinde tutuluyor. ABD'nin boğazda mayın bulunmadığını açıklaması ve İran'ın yönetim hakkını 'yasal ve güvenlik' gerekçelerine dayandırması, stratejik su yolundaki kilidi daha da karmaşık hale getiriyor.

İsrail ordusu, Ekim 2025'te yürürlüğe giren ateşkese rağmen Gazze Şeridi'ne yönelik hava saldırılarını sürdürüyor. Nusayrat Mülteci Kampı'nda bir aileyi hedef alan saldırıda biri bebek üç kişi hayatını kaybetti; Cibaliya ve Rimal Mahallesi'ne düzenlenen saldırılarda da can kayıpları yaşandı. Başbakan Netanyahu, Gazze'de işgal altındaki bölgelerin yüzde 70'e çıkarılması talimatı verirken, uydu görüntüleri ateşkes sonrası inşa edilen en az 40 yeni askeri noktayla işgalin genişlediğini ortaya koydu. Eş zamanlı olarak Lübnan'a yönelik saldırılar da yoğunlaştı. BM, bir hafta sonunda 88 kişinin hayatını kaybettiğini bildirdi; İsrail ordusu Lübnan'ın güneyindeki çok sayıda belde için tahliye tehdidinde bulundu. ABD arabuluculuğundaki ateşkes girişimi başarısızlıkla sonuçlanırken, İsrail'in Beyrut'un Dahiye bölgesini bombalayacağını duyurması gerilimi artırdı. Bu gelişmeler üzerine İran, İsrail'e doğru yeni bir füze dalgası başlattı; İsrail hava savunma sistemleri devreye girdi. Netanyahu'nun 'İran'ın ödediği bedel çok ağır' açıklaması, taraflar arasındaki dolaylı çatışmanın derinleştiğine işaret ediyor. Bölgedeki insani durum ağırlaşırken, diplomasi çabaları şimdilik sonuçsuz kalmış görünüyor.

Temmuz ayında Ankara'nın ev sahipliğinde düzenlenen NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi, müttefikler arasında en az 50 milyar dolarlık savunma tedarik ve yatırım anlaşmasına sahne oldu. Zirve kapsamındaki Savunma Sanayii Forumu'nda 40 milyar dolarlık anti-drone programı ve yeni nesil AWACS projesi duyurulurken, Hollanda 3 milyar avroluk savunma anlaşması açıkladı. Kanada öncülüğünde Türkiye'nin de aralarında bulunduğu dokuz ülke, askeri üretim projelerine düşük maliyetli kredi sağlayacak 134 milyar dolarlık savunma bankasını kurdu. Türkiye ve Birleşik Krallık geniş kapsamlı bir güvenlik ve savunma ortaklığı anlaşması imzalamaya hazırlanırken, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz müttefikler arasındaki savunma sanayii ticaret kısıtlamalarının kaldırılması çağrısında bulundu. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ve AB Konseyi Başkanı Antonio Costa zirvede birlik mesajı verdi. Buna karşın zirvenin kapanışında Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın liderlere isme özel işlenmiş birer revolver hediye etmesi uluslararası basında geniş yankı uyandırdı. Kimi liderler silahı beraberinde götürürken, İngiltere Başbakanı Starmer hediyeyi Türkiye'de bıraktı, von der Leyen ise askeri müzeye bağışlayacağını açıkladı. Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova, zirvenin ittifakın çatışmacı tutumunu gösterdiğini öne sürdü. Erdoğan ise zirveye yönelik eleştirilere sert tepki göstererek, "Türkiye'nin müstesna ev sahipliğine kara çalmak için akla hayale gelmedik hezeyanlar üretiyorlar" ifadesini kullandı. Zirvenin Ankara ekonomisine konaklama, yeme içme, ulaşım ve alışveriş harcamalarıyla yaklaşık 900 milyon liralık (19 milyon dolar) katkı sağladığı belirtildi. Erdoğan'ın başkanlığında toplanan Kabine'de ise F-35 savaş uçağı alımı, terörle mücadele süreci ve enflasyonla mücadele gibi başlıklar ele alındı. Ankara zirvesi, ittifak içi savunma iş birliklerini derinleştirirken, diplomatik semboller üzerinden yaşanan tartışmalarla da dikkat çekti.

Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi, Türkiye'nin ittifak içindeki artan stratejik rolünü ve savunma sanayisindeki kabiliyetlerini gözler önüne serdi. Zirve sırasında düzenlenen 'Ankara'da Müttefikler' programı kapsamında 40'tan fazla ülkenin katılımıyla 70 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğü temsil eden toplantılar gerçekleştirildi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye'nin askeri kabiliyetleri, stratejik konumu ve savunma sanayisi kapasitesiyle NATO'nun dönüşümünün merkezinde yer aldığını vurguladı. Zirve, ABD yaptırımları ve F-35 programı gibi konularda önemli sinyallere sahne oldu. Uzmanlar, Trump yönetiminin CAATSA yaptırımlarını kaldırma ve F-35 satışını yeniden gündeme getirme olasılığını stratejik bir pazarlığın parçası olarak değerlendirirken, Türkiye'nin S-400'lerden SAMP/T'ye uzanan savunma dönüşümü dikkat çekti. Hollanda Genelkurmay Başkanı, ABD'nin bazı askeri kabiliyetlerini geri çekmesiyle Türkiye'nin NATO'daki rolünün daha da büyüyeceğini öngördü. Diplomatik alanda ise Erdoğan, Srebrenitsa soykırımının tekrarlanmasını önleme konusunda Türkiye'nin kararlılığını yineledi ve Bosna Hersek'teki istikrarın Balkanlar için önemine vurgu yaptı. Zirve, Türkiye'nin küresel görünürlüğünü artırırken, ittifak içindeki ulusal çıkar çatışmaları ve transatlantik güven krizini de gündeme getirdi.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Ukrayna ziyareti öncesinde Polonya'nın Przemysl kentindeki tren istasyonunda basın mensuplarına konuştu. Fidan, FETÖ'nün artık kullanım değerinin kalmadığını belirterek, 'Bu örgütün şu anda yöneticilerinin adeta rehin tuttuğu bir kitle bulunmakta' ifadesini kullandı. Fidan'ın açıklaması, Türkiye'nin FETÖ ile mücadelesinde uluslararası toplumdan beklentilerini yansıtırken, Polonya'daki bu temaslar Ukrayna ziyareti öncesinde gerçekleşti. Bakan, örgütün yapısının artık işlevsiz hale geldiğini ve sadece rehin tutulan bir kitleden ibaret olduğunu vurguladı.

Rusya’nın, Ağustos 2025’te Alaska’da Putin-Trump görüşmesinden sonra yarattığı ‘Anchorage ruhu’ mitinin çöktüğü ortaya çıktı. Bir yıl boyunca Kremlin propagandasına malzeme olan bu söylem, Ukrayna konusunda ABD ile varıldığı iddia edilen anlaşmaların savaş alanındaki gerçekleri değiştirmediğini gösterdi. Ardından gelen diplomatik trafikte, Trump’ın Putin ve Zelenskiy ile telefon görüşmeleri ve NATO zirvesi öncesinde her iki tarafın da çözüme istekli olduğuna dair açıklamaları dikkat çekti. Ancak Ankara’da düzenlenen NATO zirvesi, ittifakın Rusya’ya yönelik ‘savaşçı’ dilini teyit etti. Moskova, zirveye hazırlık sürecindeki bazı ifadeleri ‘saldırgan’ olarak nitelendirirken, Ukrayna’daki çatışmaların şiddeti zirve öncesinde arttı. Zelenskiy, Avrupa’dan Patriot hava savunma sistemleri talebini yineledi. Kremlin ise NATO’nun çatışma ve askeri genişlemeye odaklanmayı sürdürdüğünü vurguladı. Zirvede Slovakya Başbakanı Fico gibi isimler diyalog yanlısı sinyaller verse de, Rusya’ya 70 milyar euroluk askeri yardım paketine katılmama kararı sınırlı kaldı. Trump’ın kişisel diplomasisi ve Erdoğan’ın arabulucu rolüne olan güveni, sahadaki gerilimi dindirmeye yetmedi. Böylece ‘Anchorage ruhu’ yerini Ankara’daki karşılıklı suçlamalara ve Ukrayna’daki sıcak çatışmanın sürgit doğasına bıraktı.

NATO’nun Ankara’daki zirvesi, ABD Başkanı Donald Trump’ın müttefiklere yönelik sert çıkışları ve ardından gelen uzlaşmacı tonuyla dikkat çekti. Trump zirvenin ilk saatlerinde İspanya’yı “korkunç ortak” olarak niteledi, Grönland üzerinde hak iddia etti, ancak sonrasında “büyük bir sevgi” ve “büyük birlik” gördüğünü söyledi. Zirvenin en somut sonucu, Ukrayna’ya 2026 için taahhüt edilen 80 milyar dolarlık savunma yardımı oldu. Ukrayna Devlet Başkanı Zelenski, müttefiklerden anti-balistik sistemler ve füzeler isterken, Trump hem Putin hem Zelenski ile görüştüğünü, tarafların anlaşma istediğini ancak liderlerin “zor” olduğunu belirtti. Perde arkasında ise Trump’a yönelik bir İran suikast planının ortaya çıkması, ABD heyetinin planlarını hızla değiştirdi. Bu gelişme, Trump’ın İran’la tam ölçekli bir çatışma yaşanmayacağı yönündeki açıklamasıyla tezat oluşturdu. Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, küresel belirsizlik ortamında ittifakın uzlaşıya varmasını “tarihi bir başarı” olarak değerlendirdi.