Filistin ve ABD

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, bu hafta düzenlenecek ittifak zirvesinde üye ülkelerin savunma harcamalarını artırma sözlerini tuttuklarını vurgulamaya hazırlanıyor. Ancak kaydedilen ilerleme üye ülkeler arasında farklılık gösteriyor ve ittifak içinde belirgin görüş ayrılıkları ortaya çıkıyor. Avrupa genelinde bütçe sınırları zorlanırken, artan savunma harcamaları ekonomik baskıları artırıyor. Zirvede, kolektif savunma hedefleri ile ulusal mali kısıtlar arasındaki gerilimin tartışılması bekleniyor.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

ABD ile İran arasında ateşkesi uzatma ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açma yönünde bir anlayışa varıldığı duyurulurken, İsrail ordusu Lübnan’ın güneyinde insansız hava araçlarıyla düzenlediği saldırılarda 4 kişiyi öldürdü. Saldırılar, Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı hedef aldı. ABD Başkanı Trump, İran’la nükleer anlaşma sağlanamaması halinde saldırıları yeniden başlatmakla tehdit ederken, anlaşmanın bölge genelinde şiddeti azaltması bekleniyordu. BM, mutabakat duyurusunun ardından Lübnan’daki çatışmalarda düşüş gözlemlediğini açıklasa da İsrail’in ateşkes sürecine rağmen sürdürdüğü operasyonlar dikkat çekti. Avrupa Birliği, Lübnan’ın da ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgulayarak Lübnan ordusuna 100 milyon avroluk yardım paketini onayladı. İsrail’in saldırıları, ABD-İran mutabakatının kâğıt üzerinde kalabileceğine dair kaygıları artırırken, İran Devrim Muhafızları’nın “eller tetikte” açıklaması gerilimin sürebileceğini gösteriyor. Uzmanlar, ateşkesin kalıcı olması için tüm tarafların sahada itidal göstermesi gerektiğini belirtiyor.

ABD ve İran, İsviçre'nin Burgenstock beldesinde Pakistan ve Katar arabuluculuğunda gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda, 60 gün içinde nihai barış anlaşmasına varmayı hedefleyen bir yol haritası üzerinde anlaştı. Pazar günü başlayıp Pazartesi gününe uzayan müzakereler, daha önce imzalanan İslamabad Mutabakat Zaptı çerçevesinde yürütüldü. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ve İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın katıldığı açılışta tarafların barışa yönelik samimiyetine vurgu yapıldı. Arabulucuların ortak açıklamasında, teknik detayların belirlenmesinin ardından nihai anlaşmaya 60 gün içinde ulaşılmasının kararlaştırıldığı duyuruldu. Mutabakat aylardır süren çatışmaları sonlandırma potansiyeli taşırken, İsrail'in "mücadelemiz bitmedi" açıklaması, ABD'deki ara seçimler ve taraflar arasındaki derin güvensizlik ateşkesin kalıcılığını tehdit eden unsurlar olarak öne çıkıyor. Eşzamanlı olarak İran ve ABD, Hürmüz Boğazı'nda askeri çatışmaları önlemek için bir iletişim hattı kurdu. ABD ayrıca Lübnan'daki ateşkesi denetlemek üzere bir mekanizma oluşturdu. İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın Pakistan ziyaretinde bölgesel güvenlik yapısı çağrısı ve İslam ülkeleri arasında birlik vurgusu, diplomatik hareketliliğin genişlediğine işaret ediyor. Uzmanlar ise barış sürecinin "bozguncu" aktörlerce sekteye uğratılabileceği uyarısında bulunuyor.

Amerika Birleşik Devletleri, Çarşamba günü Kudüs'te yeni bir büyükelçilik yerleşkesi inşa etmek üzere bir anlaşma imzaladı. İsrail, bu adımı iki ülke arasındaki 'sarsılmaz ittifakın' bir yansıması olarak değerlendirdi. ABD Başkanı Donald Trump, ilk döneminde Aralık 2017'de Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanımış ve Tel Aviv'deki diplomatik misyonun taşınması talimatını vermişti. Mevcut hizmetler birden fazla geçici mekâna yayılmış durumdaydı; yeni yerleşke ile kalıcı bir yapıya kavuşulacak. Anlaşma, ABD'nin Kudüs'teki diplomatik varlığını kurumsallaştırma yönündeki somut bir adım olarak öne çıkıyor. Trump yönetiminin kararı, uluslararası toplumun büyük bölümü tarafından tartışmalı bulunmuş ve İsrail-Filistin gerilimlerini artırmıştı. Birçok ülke, Kudüs'ün nihai statüsünün müzakerelerle belirlenmesi gerektiği görüşünü korurken, ABD'nin bu hamlesi İsrail'in başkent iddiasına verilen en üst düzey destek olarak yorumlanıyor. Yeni büyükelçilik kompleksinin inşası, iki ülke ilişkilerindeki stratejik yakınlaşmanın sembolik ve pratik bir ifadesi. Proje, ABD'nin bölgedeki diplomatik duruşunu pekiştirirken, Filistin yönetimi ve Arap dünyasında tepkiyle karşılanması bekleniyor. Anlaşmanın zamanlaması ve kapsamı, Ortadoğu'daki mevcut dengeler açısından dikkatle izlenecek.

ABD Başkanı Donald Trump’ın 7-8 Temmuz’da Ankara’da düzenlenecek NATO zirvesine katılımı, Türkiye’nin onlarca F110 savaş uçağı motoru tedarikini güvence altına almasına yardımcı olabilir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğinde gerçekleşecek zirve, ittifakın 32 üye ülkesinin liderlerini bir araya getirecek. Analistler, ziyaretin motor anlaşması için diplomatik bir fırsat penceresi açtığını ancak Türkiye ile ABD arasındaki F-35 krizini çözmeye yetmeyeceğini belirtiyor. F-35 programından çıkarılma nedeniyle gerilen ikili savunma ilişkilerinde, F110 motorlarına yönelik talebin ayrı bir iş birliği kalemi olarak öne çıktığı görülüyor. Uzmanlar, motor tedarikinin gerçekleşmesinin, Türkiye’nin hava kuvvetleri modernizasyon ihtiyacını karşılamada geçici bir rahatlama sağlayabileceğini fakat stratejik ortaklıktaki yapısal sorunları gidermeyeceğini vurguluyor. Zirve sırasında yapılacak ikili görüşmelerde, tarafların savunma iş birliğini dar kapsamlı mutabakatlarla canlı tutma arayışında olması bekleniyor. Trump’ın Ankara teması, Türkiye’nin NATO içindeki konumunu ve ABD ile savunma sanayii bağlarını yeniden tanımlama çabalarının bir parçası olarak değerlendiriliyor. Ancak Kongre kaynaklı yaptırım riski ve CAATSA kapsamındaki kısıtlamaların, motor anlaşmasına rağmen geniş çaplı teknoloji transferinin önünde engel teşkil etmeye devam edeceği ifade ediliyor.

Türkiye'nin başkenti Ankara, Salı günü başlayacak ve aralarında ABD Başkanı Donald Trump'ın da bulunduğu 32 devlet başkanının katılacağı kritik NATO zirvesi öncesinde kapsamlı bir estetik makyajdan geçiyor. Belediye ekipleri, havalimanından şehir merkezine uzanan güzergâh boyunca çiçekler dikiyor ve harap evler ile yoksul mahalleleri gizlemek için dev billboardlar yerleştiriyor. Bu çalışmalar, Türkiye'nin uluslararası arenadaki imajını güçlendirmek ve başkenti zirve için daha modern bir görünüme kavuşturmak amacıyla yürütülüyor.

Gazze'de savaş 1000 günü geride bıraktı. Hamas'ın İsrail'e düzenlediği saldırıyla başlayan çatışmalar, 2 milyondan fazla Filistinlinin yerinden edildiği ve büyük yıkımın yaşandığı bir insani krize dönüştü. İsrail güçleri Gazze'nin yarısından fazlasını kontrol altında tutarken, kırılgan ateşkesler kalıcı bir çözüm sağlayamadı. Bölgedeki diğer çatışmalar da durumu karmaşıklaştırıyor. Hem İsrailli hem de Filistinli halk, uzun süren savaşın getirdiği yorgunlukla karşı karşıya. Yerleşim yerlerinin harabeye döndüğü Gazze'de yaşayan Filistinlilerin geleceği belirsizliğini koruyor. Uluslararası toplumun ateşkes çabalarına rağmen, kalıcı barış ihtimali hâlâ uzak görünüyor. Ekonomik ve siyasi istikrarsızlık, temel hizmetlere erişimi neredeyse imkânsız hale getirdi. Yerinden edilmiş nüfus, gıda, su ve sağlık hizmetlerine ihtiyaç duyuyor. Savaşın 1000'inci günü, çatışmanın bölge üzerindeki derin etkilerini ve acil bir çözüm gerekliliğini bir kez daha gözler önüne seriyor.

Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Aoun, İsrail ile imzalanan ve ABD destekli çerçeve anlaşmasını savundu. Aoun, müzakereleri 'diplomatik bir savaş' olarak nitelendirip ihanet olmadığını vurgulayarak, Lübnan topraklarından 'tek bir karış bile' ödün verilmeyeceğini söyledi. Açıklamalar, Suriye Dışişleri Bakanı'nın Beyrut'ta herhangi bir askeri harekâtta bulunmayacaklarını duyurduğu sırada geldi. Bu, bölgesel gerilimlerin ortasında Suriye'nin Lübnan'ın başkentine yönelik askeri müdahale endişelerini gidermeye yönelik bir adım olarak değerlendirildi. ABD arabuluculuğunda yürütülen İsrail-Lübnan müzakereleri bölgedeki sınır ve egemenlik meselelerine odaklanıyor. Aoun'un çıkışı, ülke içindeki eleştirilere rağmen sürecin diplomatik yöntemlerle sürdürüleceğini ve ulusal egemenliğin korunacağını vurguluyor. Suriye'nin Beyrut konusundaki tutumu da istikrar arayışına katkı sağlıyor.

ABD Başkanı Donald Trump ile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu arasındaki ilişki, İran’a yönelik savaş ve bunun nasıl sonlandırılacağı konusundaki anlaşmazlıklar yüzünden gerginleşti. Netanyahu, Trump yönetiminin baskıları ile yaklaşan kritik seçimler öncesinde İsrail iç kamuoyunun beklentileri arasında sıkışmış durumda. İsrail Başbakanı, ABD’nin İran stratejisine uyum sağlama zorunluluğu ile seçmen tabanının hassasiyetlerini dengelemek zorunda. Bu diplomatik sıkışma, iki ülke arasındaki ittifakın geleceğini ve Orta Doğu’daki güç dengelerini doğrudan etkileme potansiyeli taşıyor.