İran ve ABD

Küresel petrol fiyatları, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferi yeniden başlatacak bir anlaşmaya yaklaşıldığına dair işaretlerle sert düştü. Brent petrolü yüzde 4,2 değer kaybederek 99 doların altına inerken, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio 'oldukça sağlam' bir teklifin masada olduğunu belirtti. Teklif, boğazın açılmasını, sınırlı süreli nükleer müzakereleri ve bazı yaptırımların kaldırılmasını içeriyor. Ancak ABD Başkanı Trump, anlaşma tamamlanana kadar ablukanın süreceğini vurguladı. Diplomatik ilerlemeye rağmen nükleer anlaşmazlık çözüme kavuşmadı. İran'ın BM misyonu Washington'u 'yalan ve dezenformasyon' yaymakla suçlarken, Tahran ABD ile nükleer konuda şu anda herhangi bir görüşme yapılmadığını duyurdu. Uzlaşının ateşkesi uzatma ve seyrüseferi serbest bırakma üzerinde yoğunlaştığı, ancak İran'ın nükleer programına dair temel uyuşmazlığın sürdüğü bildiriliyor. AB, Hürmüz Boğazı'nda güvenliği sağlamak için daha fazla donanma gemisi gerekeceğini açıklarken, Beyaz Saray'da İran stratejisinin nihai hedefi konusunda belirsizlik devam ediyor.

İran, merhum Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney için aylarca ertelenen devlet cenaze törenini, sıkı güvenlik önlemleri altında başlattı. Altı gün sürmesi planlanan törenler, Tahran başta olmak üzere birden çok kentte düzenleniyor. Organizasyon, İran tarihindeki en büyük devlet cenazesi olma özelliği taşıyor. Törenler, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı, nükleer program ve yaptırımlar konularında süren kırılgan diplomatik görüşmelere denk geldi. Yetkililer, hem geniş katılım beklenen merasimlerin güvenliğini sağlamak hem de bölgesel gerilimlerin tırmanmasını önlemek amacıyla kapsamlı tedbirler aldı.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

ABD ile İran arasında ateşkesi uzatma ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açma yönünde bir anlayışa varıldığı duyurulurken, İsrail ordusu Lübnan’ın güneyinde insansız hava araçlarıyla düzenlediği saldırılarda 4 kişiyi öldürdü. Saldırılar, Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı hedef aldı. ABD Başkanı Trump, İran’la nükleer anlaşma sağlanamaması halinde saldırıları yeniden başlatmakla tehdit ederken, anlaşmanın bölge genelinde şiddeti azaltması bekleniyordu. BM, mutabakat duyurusunun ardından Lübnan’daki çatışmalarda düşüş gözlemlediğini açıklasa da İsrail’in ateşkes sürecine rağmen sürdürdüğü operasyonlar dikkat çekti. Avrupa Birliği, Lübnan’ın da ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgulayarak Lübnan ordusuna 100 milyon avroluk yardım paketini onayladı. İsrail’in saldırıları, ABD-İran mutabakatının kâğıt üzerinde kalabileceğine dair kaygıları artırırken, İran Devrim Muhafızları’nın “eller tetikte” açıklaması gerilimin sürebileceğini gösteriyor. Uzmanlar, ateşkesin kalıcı olması için tüm tarafların sahada itidal göstermesi gerektiğini belirtiyor.

ABD Başkanı Donald Trump, Rushmore Dağı'ndaki konuşmasında İran'ın anlaşmaya varmak için yoğun istek duyduğunu belirtirken, Hamaney için bir haftalık süre tanıdıklarını ifade etti. Trump, "İran anlaşmak için can atıyor. O kadar çok istiyorlar ki..." sözleriyle Tahran yönetiminin müzakerelere açık olduğunu öne sürdü. Bu açıklama, ABD'nin İran'a yönelik azami baskı politikası ve zaman zaman yükselen askeri gerilimlerin gölgesinde geldi. İki ülke arasında nükleer program ve bölgesel nüfuz konularında uzun süredir devam eden anlaşmazlıklar bulunuyor. Trump yönetimi, daha önce de diplomatik çözüm sinyalleri vermiş ancak karşılıklı güvensizlik nedeniyle somut ilerleme sağlanamamıştı. Trump'ın verdiği bir haftalık sürenin, müzakereleri hızlandırma veya İran'ı köşeye sıkıştırma amacı taşıdığı değerlendiriliyor. Tahran'dan henüz resmi bir yanıt gelmezken, bölgesel dengeler ve enerji piyasaları üzerindeki olası etkiler yakından izleniyor.

İran'da öldürülen dini lider Ayetullah Ali Hamaney'in oğulları Mustafa, Meysam ve Mesud Hamaney, İmam Humeyni Büyük Musalla'da düzenlenen cenaze töreninde yas tutanların arasına katıldı. Yeni Dini Lider olarak ilan edilen Mücteba Hamaney ise henüz kamuoyunun önüne çıkmadı. Törende Devrim Muhafızları Ordusu ve Kudüs Gücü komutanları ender görülen bir biçimde bir araya geldi. İran ordusu, mevcut ateşkesin muharebe hazırlığını artırmak için kullanıldığını duyururken, herhangi bir 'düşman hatasının' 'kesin karşılık' göreceği uyarısında bulundu. Bu çıkış, ulusal yas ile birlikte sergilenen askeri meydan okumanın, geçiş sürecindeki İran'ın hem içerideki hem de dışarıdaki algı yönetimine dönük olduğunu gösteriyor. Bölgesel gerilimlerin ortasında yeni liderin henüz görünür olmaması, siyasi belirsizliği ve olası güç mücadelesi endişelerini canlı tutuyor.

İran, ABD Başkanı Donald Trump'ın İran liderliğini hedef alan açıklamalarına sert tepki gösterdi. Trump bir röportajda, eski Dini Lider Ali Hamaney'in cenaze törenine katılanların samimiyetini sorgulamış ve hızlı bir saldırıyla İran'ın üst düzey yetkililerinin ortadan kaldırılabileceğini ima etmişti. İran yönetimi, ABD'yi 'medeniyet, tarih ve onurdan yoksun' olarak nitelendirerek, 'İnsanlar öldürülebilir ama idealler öldürülemez' ifadelerini kullandı. Cenaze töreni büyük bir katılımla gerçekleşirken, Trump'ın sözleri bölgedeki gerginliği daha da artırdı. Uzmanlar, bu tür tehditlerin nükleer müzakereleri ve diplomatik kanalları olumsuz etkileyebileceğine dikkat çekiyor. Washington ile Tahran arasında uzun süredir devam eden karşılıklı restleşmenin son örneği olan bu açıklamalar, iki ülke arasındaki güven bunalımını derinleştirirken, olası bir yanlış anlamanın askeri çatışmaya dönüşme riskini de gündeme getiriyor.

Milliyet'in Al Arabiya'ya dayandırdığı habere göre, ABD ile İran arasında yürütülen müzakerelerin bir sonraki turunun 11 Temmuz'da Pakistan'da yapılması bekleniyor. Pakistan'ın ev sahipliğinde gerçekleşeceği iddia edilen görüşmelerde, kalıcı bir anlaşmaya varılması hedefleniyor. Haberde, masada üç temel başlığın bulunduğu belirtilirken, konu başlıklarına ilişkin ayrıntı paylaşılmadı. Ancak sürecin, Tahran yönetimine yönelik yaptırımlar ve nükleer program gibi konuları kapsadığı biliniyor. Pakistan'ın diplomatik temaslar kapsamında arabuluculuk rolü üstlendiği görülüyor. Bu görüşme, bölgesel gerilimlerin azaltılması ve uluslararası diplomasi açısından kritik bir adım olarak değerlendiriliyor. ABD ve İran arasındaki diyaloğun devam etmesi, enerji piyasaları ve Orta Doğu'daki güvenlik dengeleri üzerinde belirleyici olabilir.

New York'taki Birleşmiş Milletler Genel Merkezi önünde, 52 yaşındaki bir erkek, yerel saatle 18.30 sıralarında Tibet bayrağı ve protesto içerikli bildiriler bıraktıktan sonra kendini ateşe verdi. Ağır yaralanan şahıs, olay yerine hızla ulaşan sağlık ekiplerince Bellevue Hastanesi'ne kaldırıldı. Yetkililer, eylemin ardındaki motivasyonu ve kişinin kimliğini belirlemeye yönelik soruşturma başlattı. Olayın BM binasının hemen dışında gerçekleşmesi, uluslararası medyanın ve diplomatik çevrelerin ilgisini çekti. Kendini yakma eylemi, Tibet'in statüsüne ilişkin hassasiyetleri yeniden gündeme getirdi. Çin yönetimi ve bazı Batılı ülkeler arasında Tibet konusundaki görüş ayrılıkları devam ederken, bu tür protestolar zaman zaman diplomatik tansiyonu yükseltebiliyor.