İran — Diplomatik Gelişmeler

İran, merhum Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney için aylarca ertelenen devlet cenaze törenini, sıkı güvenlik önlemleri altında başlattı. Altı gün sürmesi planlanan törenler, Tahran başta olmak üzere birden çok kentte düzenleniyor. Organizasyon, İran tarihindeki en büyük devlet cenazesi olma özelliği taşıyor. Törenler, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı, nükleer program ve yaptırımlar konularında süren kırılgan diplomatik görüşmelere denk geldi. Yetkililer, hem geniş katılım beklenen merasimlerin güvenliğini sağlamak hem de bölgesel gerilimlerin tırmanmasını önlemek amacıyla kapsamlı tedbirler aldı.

İran, savaşın ilk günü ABD ve İsrail hava saldırılarında öldürülen eski dini lider Ayetullah Ali Hamaney için aylar sonra görkemli bir cenaze törenine hazırlanıyor. Cuma günü Tahran'daki Büyük Musalla'da başlayan ve altı gün sürmesi planlanan matem programı kapsamında; başkentin yanı sıra Kum, Meşhed ve Irak'ta da kitlesel yürüyüşler düzenlenecek. Milyonlarca kişinin katılması beklenirken, dev portreler asıldı, oteller indirim yaptı, ulaşım seferleri yeniden düzenlendi. Hamaney'in ölümü, İran rejimi için kritik bir dayanıklılık sınavına işaret ediyor. Savaşın zirvesinde ertelenen cenaze, şimdi kırılgan bir ateşkes ve Doha'da ABD ile dolaylı müzakerelerin sürdüğü bir dönemde gerçekleşiyor. Rejim, törenleri halk desteğinin bir göstergesi ve devrimci coşkunun kanıtı olarak sunmayı hedefliyor. Otuz yıl boyunca İran'a liderlik eden Hamaney'in ardından ülkenin nasıl bir yön izleyeceği belirsiz. Ancak cenaze programının özenle planlanması, rejimin istikrar vurgusunu öne çıkarıyor. Ateşkes anlaşması ve diplomatik temasların gölgesinde başlayan matem haftası, İran İslam Cumhuriyeti'nin hem iç kamuoyuna hem de dış dünyaya verdiği bir dayanıklılık mesajı niteliğinde.

BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, RFI'ye verdiği özel röportajda, uluslararası hukukun küresel çatışmalarda pusula olması gerektiğini belirtti. Türk, İran'daki baskıcı uygulamalar ile Sudan'da drone saldırıları ve cinsel şiddetin, sivillerin çatışmaların en yüksek bedelini ödediğini gösterdiğini söyledi. Türk'ün açıklamaları, İran'da süregelen insan hakları ihlallerine ve Sudan'da devam eden iç savaşın yol açtığı insani krize dikkat çekti. Özellikle Sudan'da insansız hava araçlarıyla düzenlenen saldırılar ve yaygın cinsel şiddet, uluslararası insancıl hukukun ciddi ihlalleri olarak öne çıktı. Bu açıklama, çok sayıda çatışma bölgesinde sivil ölümlerin arttığı, uluslararası hukukun sıklıkla hiçe sayıldığı bir dönemde, BM'nin insan hakları koruma misyonunun altını çiziyor. Türk'ün çağrısı, uluslararası toplumu hesap verebilirlik mekanizmalarını güçlendirmeye ve çatışan taraflar üzerindeki baskıyı artırmaya davet ediyor.

Rusya Güvenlik Konseyi Başkan Yardımcısı Dmitri Medvedev, Bab el-Mendeb Boğazı'nı İran'ın 'termonükleer silahı' olarak nitelendirdi. Medvedev, yaptığı açıklamada İran'ın boğazdaki trafiği engelleyerek gücünü gösterdiğini belirtti. Bu ifade, Yemen'deki İran destekli Husilerin Kızıldeniz'deki ticari gemilere yönelik saldırılarının küresel deniz ticaretini aksattığı bir dönemde geldi. Bab el-Mendeb, Kızıldeniz'i Aden Körfezi'ne bağlayan ve dünya deniz taşımacılığının yaklaşık %12'sinin geçtiği stratejik bir suyolu. Medvedev'in benzetmesi, İran'ın nükleer kapasiteye sahip olmaksızın bu dar geçidi vekil güçleriyle kontrol ederek küresel ekonomi üzerinde baskı kurabildiğine işaret ediyor. Rus yetkili, blokajın İran'ın bölgesel caydırıcılığını ortaya koyduğunu savundu. Açıklama, Moskova'nın Tahran'la artan iş birliği ve Batı ile gerilim yaşadığı bir bağlamda yapıldı. Rusya'nın, İran'ın stratejik önemini vurgulaması, Karadeniz ve Doğu Akdeniz'deki deniz güvenliği tartışmalarıyla paralellik taşıyor. Medvedev'in söylemi, Batı'ya karşı asimetrik tehditlere dikkat çekerken İran'ın nükleer anlaşma müzakerelerindeki dolaylı pazarlık gücünü hatırlatıyor.

ABD ile İran arasında 108 gün süren savaşın ardından varılan geçici barış anlaşmasının 19 Haziran’da Cenevre’de imzalanması bekleniyor. Anlaşma, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını ve İran’ın petrol ihracatına derhal başlamasını öngörüyor; bu, küresel petrol fiyatlarının düşmesine yol açtı. Ayrıca, İran’ın nükleer programını ele alacak kalıcı barış müzakerelerinin yeniden başlaması için zemin hazırlandı. G7 liderleri anlaşmayı memnuniyetle karşılasa da, İran’ın balistik füze programını kapsamadığı için daha geniş görüşmeler çağrısı yaptı. ABD’de bazı senatörler şüphelerini dile getirirken, Türkiye arabuluculuk çabalarıyla sürece katkıda bulundu. İran’a 300 milyar dolarlık ekonomik kalkınma programına erişim sağlanması, ülkeye önemli bir mali rahatlama getirecek. Geçici mutabakat, Orta Doğu’da istikrar beklentilerini artırsa da, taraflar arasındaki güvensizlik ve nihai anlaşmanın karmaşık müzakerelere bağlı olması belirsizliği koruyor. Trump yönetimi, savaştan pragmatik bir çıkış yaparken, başlangıçtaki maksimalist hedeflerine ulaşamadı.

Gazze'deki Hükümet Medya Ofisi, 4 Temmuz'da yaptığı açıklamada, 8 Ekim 2023'ten bu yana İsrail güçlerinin saldırılarında 21.500'den fazla çocuğun öldüğünü duyurdu. Açıklama, çatışmaların 1000'inci gününe denk geldi. Rakamlar, bölgedeki insani krizin boyutunu ortaya koyarken, bağımsız doğrulama imkânı bulunmuyor. Çatışmalar, Hamas'ın 7 Ekim 2023'te İsrail'e düzenlediği saldırının ardından başlayan İsrail askerî operasyonlarıyla tırmandı. Çocuk ölümlerine ilişkin bu veri, uluslararası kamuoyunda ateşkes çağrılarını ve insani yardım erişimi taleplerini yeniden gündeme taşıdı. Sivil kayıpların yüksekliği, savaşın en ağır sonuçlarından biri olarak öne çıkıyor. Bölgedeki yıkım ve yerinden edilme, diplomatik girişimlere rağmen sürüyor. Birleşmiş Milletler ve insan hakları örgütleri, çocukların korunması için acil adım atılması gerektiğini vurguluyor. Gelişmeler, savaşın hesap verebilirlik ve uluslararası hukuk boyutlarıyla da yakından izlenmesine yol açıyor.

ABD ve İsrail'in İran'a açtığı 'seçim savaşı' yüz günü geride bırakırken, küresel ekonomik, askeri ve siyasi güç dengeleri Washington aleyhine temelden değişti. Bu gereksiz askeri müdahale, yalnızca doğrudan yıkımıyla değil, yarattığı geniş çaplı yan etkilerle de dünya düzenini sarstı. Çatışma, küresel güvenlik ortamını istikrarsızlaştırmanın yanı sıra iklim değişikliğiyle mücadele gibi kritik alanlardaki ilerlemeyi de baltaladı. Uzmanlar, savaşın etkilerinin kalıcı olabileceğini ve ABD'nin uluslararası alandaki etkinliğini geri dönülmez biçimde zayıflattığını belirtiyor.

Yemen'deki İran destekli Husiler, Suudi Arabistan'ı hava sahasını ihlalle suçlayarak Suudi havalimanlarını vurma tehdidinde bulundu. Husi Sözcüsü Yahya Saree, yerel saatle 05.20'de Suudi savaş uçaklarının Husi kontrolündeki bölgeye sızma girişiminde bulunduğunu, bunun İran'a ait ve 200'den fazla Yemenli sivil yolcu taşıyan bir uçağın Sana'ya inişini engelleme amaçlı olduğunu iddia etti. Saree, Husilerin 'tetikte' olduğunu belirterek misilleme tehdidini yineledi. Gerilim, Yemen'deki kırılgan ateşkes döneminde tırmanırken, Suudi Arabistan ile İran arasındaki vekalet savaşının bölgeye yeni bir kriz getirebileceği endişesi yarattı. Özellikle mahsur kalan hasta ve yaralı yolcular, insani boyutun altını çiziyor.

ABD ile İran arasında İsviçre’de yapılması planlanan barış görüşmelerinin, Hürmüz Boğazı’nda son günlerde yaşanan karşılıklı saldırıların ardından askıya alındığı öne sürüldü. Wall Street Journal’a dayandırılan habere göre, konuyla ilgili bilgi sahibi kişiler, iki ülke arasındaki müzakerelerin durdurulduğunu bildirdi. Durdurma kararı, Hürmüz Boğazı’ndaki tırmanan gerilimin diplomatik temaslara doğrudan yansıdığını gösteriyor. Bölgede küresel petrol sevkiyatının önemli bir geçiş noktasında meydana gelen çatışmalar, enerji piyasalarında zaten var olan hassasiyeti artırdı. Uzmanlar, görüşmelerin sekteye uğramasının Orta Doğu’da istikrarsızlık riskini yükseltebileceğini değerlendiriyor. Ne ABD ne de İran tarafından resmî bir açıklama gelmezken, haber uluslararası kamuoyunda geniş yankı buldu. İsviçre arabuluculuğunda yürütüldüğü belirtilen sürecin geleceğine dair belirsizlik sürüyor.

ABD Başkanı Donald Trump, Avrupalı müttefiklerin İran'daki savaşta ABD kuvvetlerine üs sağlamayı kısıtlamasına tepki gösterdi. Trump, bu durum karşısında ABD'nin NATO'ya mevcut desteğini sürdürmesinin 'saçma' olduğunu belirtti. Trump'ın açıklamaları, İran'la ilgili askeri operasyonlarda Avrupa'nın iş birliğinden kaçınmasının ardından geldi. Müttefik ülkelerin üs kullanımını sınırlandırması, Washington'da ittifakın değerinin sorgulanmasına yol açtı. Bu gelişme, NATO içinde ABD'nin yükümlülükleri ile Avrupalı müttefiklerin beklentileri arasındaki gerilimi artırıyor. Uzmanlar, krizin ittifakın geleceğine dair kaygıları derinleştirdiğini ifade ediyor.

ABD Başkanı Donald Trump'ın, İran'a karşı topyekün bir savaş başlatma olasılığını değerlendirdiği ancak şimdilik diplomatik yolu tercih ettiği bildirildi. Trump, nükleer müzakerelerin 18 Ağustos son tarihini aşmasının kendisi için sorun olmayacağını yardımcılarına iletti. Başkan, Savunma Bakanı Pete Hegseth ve diğer üst düzey yetkililerle yaptığı görüşmelerde askeri seçenekleri masada tutarken, önceliğin diplomasi olduğunu belirtti. Bu karar, Washington'un Tahran ile nükleer anlaşma konusunda müzakerelere alan tanıdığı bir dönemde geldi. Trump'ın tutumu, İran'a yönelik baskıyı sürdürürken sonuç alma için acele etmeyeceğini gösteriyor. Nükleer anlaşmanın geleceği, bölgesel güvenlik dengeleri ve ABD-İsrail ilişkileri açısından kritik önem taşıyor.

Uluslararası siyaset uzmanı Scott Lucas, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı uluslararası gündemin merkezine taşıyarak nükleer programının önüne geçirmeyi başardığını belirtiyor. Bu stratejik manevra, bölgesel dinamiklerdeki ağırlık merkezinin değiştiğine işaret ediyor. Lucas'a göre, ABD'nin diplomatik hedefleri, İsrail'in toprak temelli emelleri ve İran'ın yıkıcı bir çatışma sonrası ekonomik toparlanma arayışı arasındaki makas giderek açılıyor. İran, Hürmüz Boğazı'ndaki jeopolitik kozunu kullanarak nükleer müzakerelerdeki baskıyı dağıtmayı ve uluslararası toplumun dikkatini farklı bir alana çekmeyi hedefliyor. Bu durum, küresel enerji arzının kritik bir noktası olan boğazın güvenliğini yeniden tartışmaya açarken, İran'ın çok boyutlu diplomasi yürüterek eski müttefikleriyle ilişkilerini yeniden dengeleme çabasını da yansıtıyor.

Arms Control Association tarafından yayımlanan Temmuz/Ağustos 2026 sayısında Daryl G. Kimball, Trump yönetiminin İran'a yönelik askeri müdahalesini '100 milyar dolarlık savaş hatası' olarak değerlendirdi. Yazı, ABD'nin İran'la girdiği çatışmanın maliyetinin 100 milyar doları aştığını ve stratejik açıdan başarısızlıkla sonuçlandığını öne sürüyor. Kimball, savaşın bölgesel istikrarı bozduğu, silahlanma yarışını tetiklediği ve diplomatik çözüm fırsatlarını heba ettiği görüşünü savunuyor. Makale, özellikle nükleer silahların yayılmasını önleme ve silah kontrolü perspektifinden, çatışmanın uluslararası güvenliğe yönelik olumsuz sonuçlarını mercek altına alıyor. Analiz, askeri seçenekler yerine çok taraflı diplomasinin gerekliliğine atıfta bulunarak, İran politikasında rotanın düzeltilmesi çağrısı yapıyor.

Rusya Federasyon Konseyi Başkan Yardımcısı Konstantin Kosaçev, TASS haber ajansına yaptığı açıklamada İsrail'in İran ile savaşın 'tek net kaybedeni' olduğunu söyledi. Kosaçev, bu durumun özellikle İsrail'in Lübnan'a yönelik askeri operasyonlarını sürdürmesiyle belirginleştiğini, çünkü operasyonları durdurmanın bir yenilgi gibi görüneceğini iddia etti. Rus senatörün bu çıkışı, Moskova'nın Orta Doğu'da arabulucu rolü üstlenme çabası ve İran'la yakın ilişkileri bağlamında dikkat çekti. Kosaçev'in sözleri, bölgede artan gerilim ve çok cepheli çatışma riskine ilişkin Rusya'nın resmi söyleminin bir parçası olarak değerlendirilebilir.

Financial Times’ın aktardığına göre, yapay zeka video gözetim sistemlerini köklü biçimde dönüştürüyor. Artık kullanıcılar doğal dil sorgularıyla devasa video arşivlerinde arama yapabiliyor; örneğin belirli bir kıyafeti giyen, belli bir yöne giden veya tanımlanabilir davranış sergileyen kişiler anında tespit edilebiliyor. Bu yetenek, İsrail-İran ve Rusya gibi çatışma bölgelerinde güvenlik operasyonlarında aktif biçimde kullanılıyor. Sistemler, bilgisayarlı görü ve doğal dil işleme sayesinde görüntüleri etiketleyip anlamlandırarak geleneksel izleme yöntemlerini aşan bir kitle gözetim altyapısı sunuyor. Eskiden aylar sürecek manuel incelemeler artık saniyeler içinde tamamlanabiliyor. Bu durum, güvenlik güçlerine hızlı istihbarat avantajı sağlarken, aynı zamanda mahremiyet ihlallerini kitlesel ölçekte derinleştirme riski taşıyor. Yapay zekanın gözetime entegrasyonu, özellikle savaş ve baskı koşullarında etik sorunları alevlendiriyor. Uzmanlar, teknolojinin yaygınlaşmasıyla birlikte otoriter rejimlerin ve büyük şirketlerin bireyleri daha önce görülmemiş bir ayrıntıyla izleyebileceği uyarısında bulunuyor. Bu gelişme, ağ teknolojilerinin kitle gözetimini mümkün kılmasından sonraki adım olarak değerlendiriliyor.