İran — Diplomatik Gelişmeler

İran, mart ayında Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail ile yaşanan savaş sırasında uçakları düşürülen üç hava kuvvetleri pilotunun Katar'da alıkonulduğunu açıkladı. İran, Uluslararası Kızılhaç Komitesi'nden (ICRC) pilotların serbest bırakılması için devreye girmesini talep etti. İran'ın iddiasına göre pilotlar, savaş sırasında uçaklarının düşürülmesinin ardından Katar'da gözaltında tutuluyor. İran, ICRC'ye yaptığı başvuruyla pilotların durumunun uluslararası insancıl hukuk çerçevesinde ele alınmasını istiyor. Konuya ilişkin Katar'dan henüz resmi bir açıklama yapılmadı. İran'ın ICRC'ye başvurusu, konuyu uluslararası insani yardım mekanizması üzerinden gündeme taşıdı.

İran, Şubat ayında ABD ve İsrail'in düzenlediği hava saldırılarında ölen eski dini lider Ayetullah Ali Hamaney için haftalık resmi yas ve cenaze törenlerine başladı. Savaşın ilk gününde gerçekleşen saldırının ardından çatışmaların yoğunluğu nedeniyle ertelenen cenaze merasimi, kırılgan bir ateşkes ve Doha'da sürdürülen dolaylı müzakerelerin gölgesinde düzenleniyor. Hamaney'in naaşı Cuma günü Tahran'daki Büyük Musalla'ya getirildi ve ziyarete açıldı; resmi törenin hafta sonu boyunca Tahran, Kum, Meşhed ve Irak'ı kapsayacak şekilde devam etmesi planlanıyor. İranlı yetkililer, törenlere 15 milyona yakın kişinin katılmasını beklerken, Pakistan, Irak, Ermenistan ve Tacikistan gibi ülkelerden resmi heyetler de başkente ulaştı. Musalla'daki güvenlik önlemleri üst seviyede tutulurken, kalabalıklar arasında "Amerika'ya ölüm" ve "İsrail'e ölüm" sloganları duyuluyor. Rejim için bu törenler, savaşın ardından ayakta kaldığını ve devrimci coşkunun hâlâ güçlü olduğunu göstermesi açısından kritik bir sınav niteliğinde. Hamaney'in uzun süredir ertelenen cenazesi, İran'ın iç kamuoyunu konsolide etme ve dışarıya karşı direnç sergileme çabasının bir parçası olarak değerlendiriliyor. ABD ile varılan ön anlaşma ve ateşkes ortamında gerçekleşen merasim, Tahran'ın hem diplomatik süreci hem de iç meşruiyetini eş zamanlı yönetme girişimini yansıtıyor. Törenlerin özellikle Irak'ı da içine alan çok merkezli yapısı, İran'ın bölgesel etki alanına yönelik sembolik bir hatırlatma olarak görülebilir.

ABD Başkanı Donald Trump, İran’la devam eden nükleer müzakerelerin Tahran için “son şans” olduğunu söyledi. Trump, “İran’ın başını kesmeden önce ona son bir şans daha vermek istiyorum. Umarım aklıselim davranırlar.” ifadelerini kullandı. Görüşmelerin öncelikli maddesinin Hürmüz Boğazı’nın tamamen ticari geçişe açılması olduğunu belirtti. Trump’ın bu çıkışı, iki ülke arasındaki uzun süredir devam eden gerilimin diplomatik bir fırsat penceresiyle sınandığını gösteriyor. İran’ın nükleer programı ve bölgesel nüfuzuna ilişkin endişeler sürerken, Hürmüz Boğazı’nın küresel enerji trafiğindeki kritik rolü sebebiyle bu maddenin öne çıkması, müzakerelerin ekonomik boyutunu da vurguluyor. Açıklama, Trump yönetiminin askeri seçenekleri dışlamadığı ancak öncelikle zorlayıcı diplomasiyi tercih ettiği mesajını veriyor. İran’ın bu “son şans” çağrısına nasıl yanıt vereceği, bölgedeki güvenlik dengeleri ve petrol piyasaları açısından belirleyici olacak.

Orta Doğu'da barış umutları zayıflarken ABD Başkanı Donald Trump, Pazartesi günü sona eren 60 günlük anlaşmanın yerine İran'la yeni bir mutabakatı reddetti. Trump, 'Bir anlaşma yapmak istiyorlar ama benim gerekli gördüğüm türden bir anlaşma yapmayacaklar' dedi. Lübnan'da çatışmaların da artmasıyla bölgedeki gerilim sürüyor. Güney Çin Sabah Postası'nın haberine göre, bu tablo Asya-Avrupa deniz taşımacılığında Arktik kısayolunun cazibesini artırıyor. İran çatışması nedeniyle gemiler için alternatif güzergâh arayışı öne çıkıyor; Arktik rota, daha kısa mesafesiyle dikkat çekiyor.

İran, ABD ile savaşın kalıcı olarak sona erdirilmesine yönelik müzakerelerdeki tıkanıklık nedeniyle politikasını savunmadan 'tamamen taarruz' konumuna çevirdiğini duyurdu. Reuters'a konuşan üst düzey bir İranlı yetkili, kararın Pazartesi günü alındığını belirtti. Açıklama, Hürmüz Boğazı'na yönelik bir taarruz tehdidini içeriyor. Küresel petrol sevkiyatı açısından kritik olan boğazda gerilimin artabileceği endişesi oluştu. ABD ile İran arasında kalıcı bir çözüme ulaşılamaması, taraflar arasındaki diplomatik kanalların işlemediğini gösteriyor. İran'ın savunma duruşundan taarruz duruşuna geçme kararı, müzakerelerin çıkmaza girdiği bir ortamda askeri seçeneklerin öne çıktığına işaret ediyor.

Trump'ın özel temsilcisi ve damadı Jared Kushner, ABD Başkanı Donald Trump'ın Gazze planındaki tıkanıklığı aşmak için İsrail ve Hamas liderleriyle iki gün süren görüşmelerini pazartesi günü tamamladı. Görüşmelerde somut bir ilerleme sağlanamadı ve tarafların mevcut pozisyonlarını koruduğu bildirildi. Temaslar, Hamas'ın Trump planının son aşamasını onaylamasından iki hafta sonra gerçekleşti. Ancak İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu plana destek vermeyi reddediyor. Bu durum, ABD'nin ara buluculuk çabalarına rağmen taraflar arasındaki anlaşmazlığın sürdüğünü gösteriyor.

ABD uçak gemisi USS Abraham Lincoln'ün denizde geçirdiği süre, ailelerin tepkisine yol açtı. Responsible Statecraft'ta yayımlanan habere göre, gemideki askerler 2025'ten bu yana karaya ayak basmadı ve ortaya çıkan raporlar yaşam koşullarının zorluğunu belgeliyor. Daha önce muharebe görevlerine katılmış aileler bile durumu 'alarm verici' olarak nitelendiriyor. Haberde, 'gaslighting' (manipülasyon) suçlamasıyla ABD yönetiminin aileleri yanılttığı öne sürülüyor. Uzun süreli deniz görevlerinin askerlerin fiziksel ve psikolojik sağlığı üzerindeki etkileri, donanmanın personel politikaları ve operasyonel sürdürülebilirlik tartışmalarını gündeme getiriyor. Ailelerin açıklamaları, sahadaki koşullara ilişkin şeffaflık ve hesap verebilirlik taleplerini artırıyor.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'ın nükleer programına ilişkin bir iddiayı, sahte olduğu sonradan anlaşılan bir sosyal medya paylaşımına dayandırdı. NDTV'nin haberine göre, Netanyahu'nun kaynak olarak kullandığı paylaşımın gerçek dışı olduğu belirlendi. İran'ın nükleer programı otuz yıldır uluslararası inceleme altında bulunuyor; Tahran ise programın yalnızca sivil amaçlı olduğunu savunuyor. Bu olay, nükleer konulardaki açıklamaların doğrulanması gerekliliğini yeniden gündeme getirdi. Kaynağı sahte çıkan bir iddianın kamuoyuna yansıması, İsrail ile İran arasındaki yüksek gerilim ortamında bilgi doğrulamanın önemini ortaya koydu.

İran, Ürdün'deki üç ABD üssüne düzenlediği senkronize saldırıda üç Amerikan askerini öldürdü. Tahran'ın, Rusya'nın Ukrayna savaşından uyarladığı füze ve insansız hava aracı taktikleri Pentagon'un hava savunma sistemlerini aşarak ciddi bir zafiyeti ortaya çıkardı. Bu saldırı, ABD'nin bölgedeki tehdit değerlendirmesinde yaptığı hesap hatasının somut sonucu olarak değerlendiriliyor. İran'ın vekil güçler üzerinden asimetrik yeteneklerini hızla geliştirdiği ve savunma sistemlerini alt edebilecek yöntemler kullandığı görülüyor. Olay, Washington'un bölgesel stratejisini ve askeri duruşunu yeniden gözden geçirmesine yol açarken, Orta Doğu'da tırmanabilecek yeni bir gerilimin işareti olarak okunuyor.

Yemen'de yıllardır süren iç savaş on binlerce kişinin ölümüne, milyonlarca insanın yerinden edilmesine ve ülkenin kıtlığın eşiğine gelmesine yol açtı. 2022'de sağlanan ateşkes görece sakinlik getirse de Husiler ile hükümet güçleri arasında yeniden başlayan çatışmalar, kapsamlı bir savaşın geri döneceği korkusunu artırdı. Hudeyde'de yaşayan iki çocuk babası Anwar, İran destekli Husilerin ilerleyişinden kaçtığını anlatıyor. Bölgedeki Yemenliler, ateşkesin tamamen çökmesi halinde insani durumun daha da kötüleşmesinden endişe ediyor. Uluslararası toplum ateşkesin sürdürülmesi için diplomatik girişimlerini sürdürürken sahadaki gerilim yükseliyor.

İran Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı Kayıpları Arama Komitesi Komutanı Tuğgeneral Seyed Mohammad Bagherzadeh, Uluslararası Kızılhaç Komitesi Başkanı Mirjana Spoljaric Egger'e resmi bir mektup gönderdi. Mektupta, Katar tarafından altı ay önce ele geçirildiği öne sürülen üç İranlı pilotun durumunun araştırılması talep edildi. Haberde Katar veya Uluslararası Kızılhaç Komitesi tarafından konuya ilişkin bir açıklama yapıldığına dair bilgi yer almadı. İran'ın başvurusu, kayıp kişilerin durumunun insani hukuk çerçevesinde araştırılması talebini içeriyor.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), küresel petrol stoklarının hızla azaldığını ve bu durumun Hürmüz Boğazı'nın bir an önce yeniden ulaşıma açılması gerekliliğini artırdığını duyurdu. Ajansın son raporuna göre, gözlemlenen petrol stokları Nisan 2025'ten bu yana ilk kez 7,9 milyar varilin altına geriledi. Dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçiş güzergahı olan Hürmüz Boğazı'ndaki aksaklıklar, küresel enerji piyasalarında sıkışıklığa yol açıyor. IEA'nın uyarısı, stoklardaki düşüşün talep baskısıyla birleşerek fiyatlar üzerinde yukarı yönlü risk oluşturduğuna işaret ediyor. Ajans, boğazdaki normal seyrin sağlanmasının arz güvenliği açısından kritik olduğunu vurguladı. Bu gelişme, başta enerji ithalatçısı ülkeler olmak üzere küresel ekonomiler için arz darboğazı ve enflasyonist baskı endişelerini canlandırıyor. Diplomatik kanallardan bölgeye yönelik çağrılar artarken, petrol fiyatlarının seyri yakından izleniyor.

İran destekli Husiler, Perşembe günü füze ve insansız hava aracı saldırılarıyla en az 58 hükümet askerini öldürdü. Bu, Yemen iç savaşında son dört yılın en ölümcül günlerinden biri olarak kaydedildi. Saldırılar sırasında Suudi Arabistan’da da sivillerin yaralandığı bildirildi. Saldırılar, Yemen’in ABD-İsrail ile İran arasındaki gerilimin içine çekildiği bir dönemde gerçekleşti. Husiler, hem hükümet güçlerine hem de ABD’nin kilit müttefiki Suudi Arabistan’a yönelik saldırılarını artırıyor. Bölgedeki çatışmaların daha geniş bir vekâlet savaşına dönüşme riski büyüyor.

İran'ın Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu nezdindeki büyükelçisi Nassereddin Heidari, ABD ve İsrail'in İran'ı atom enerjisini barışçıl kullanma hakkından yoksun bırakmaya çalıştığını belirtti. Heidari, IAEA belgelerinde İran'ın nükleer faaliyetlerinde herhangi bir sapmaya işaret eden kanıt bulunmadığını söyledi. Açıklama, İran'ın nükleer programının yalnızca barışçıl amaçlara hizmet ettiği yönündeki resmi tutumunu yineliyor. Büyükelçinin ifadesi, İran'a yönelik uluslararası baskının denetim raporlarıyla çeliştiği iddiasını öne çıkarıyor.

Birleşmiş Milletler Yemen Özel Temsilcisi Hans Grundberg, 13 Ağustos'ta yaptığı açıklamada Yemen'in 2022'de BM arabuluculuğunda sağlanan ateşkesten bu yana büyük çaplı savaşa dönme riskinin en yüksek seviyede olduğunu belirtti. Uyarı, ülkedeki İran destekli Husiler ile uluslararası alanda tanınan hükümet arasındaki çatışmaların tırmanmasının ardından geldi. BM ayrıca Yemen nüfusunun yarısından fazlasının akut gıda güvensizliği yaşadığını açıkladı. Bu durum, insani krizin derinleşme riskini artırıyor. Diplomatik açıdan, 2022 ateşkesi görece sakin bir dönem sağlamıştı; ancak son tırmanış, bölgesel istikrar açısından endişeleri yeniden gündeme getirdi.