İran ve Türkiye

İsrail ordusu, ABD ile İran arasında sağlanan ateşkes mutabakatına ve mevcut ateşkese rağmen, Lübnan'ın güneyindeki Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı insansız hava aracıyla vurdu. Saldırıda dört kişi hayatını kaybetti. ABD Başkanı Donald Trump, İran'la bir ateşkes anlaşmasına varıldığını ve Hürmüz Boğazı'ndaki ablukanın sona erdiğini açıklamış, Tahran ise teklifi incelediğini bildirmişti. Buna karşın İsrail, Lübnan'ın güneyindeki 29 belde için tahliye uyarıları yaparak Beyrut'un Dahiye bölgesine hava saldırıları düzenledi. AB, Lübnan'ın ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgularken BM çatışmalarda düşüş gözlendiğini belirtti. Saldırı, ABD-İran hattında ilerleyen diplomatik sürecin sahadaki kırılganlığını ortaya koyuyor. İsrail'in operasyonlarına devam etmesi, varılan mutabakatın kapsayıcılığına yönelik soru işaretlerini artırırken, Lübnan'da sivil kayıplar ve altyapı hasarı derinleşiyor. Uluslararası aktörler, kalıcı bir ateşkes için Lübnan'ın da sürece dahil edilmesi çağrısında bulunuyor.

ABD Başkanı Trump, İran’la nükleer müzakerelerde anlaşmaya yakın olduklarını açıklarken, Al Arabiya’nın paylaştığı taslak ayrıntıları ve İsrail medyasının yansıttığı Tel Aviv’deki rahatsızlık, müttefikler arasındaki görüş ayrılıklarını ortaya koydu. Bu sırada İran, Hürmüz Boğazı çevresinde ABD’nin ateşkesi ihlal ettiğini öne sürdü; Tahran ayrıca Trump’ın Umman’ı hedef alan ‘yok etme’ tehdidini kınadı. ABD istihbaratı, İran’ın altı haftalık ateşkes boyunca insansız hava aracı üretimini hızlandırdığını raporladı. Ukrayna-Rusya hattında ise Moskova yakınlarındaki bir sanayi bölgesine düzenlenen İHA saldırısında beş kişi öldü, 10 kişi yaralandı. Rusya’nın enerji tesislerine yönelik saldırıları nedeniyle Ukrayna’nın yedi bölgesinde elektrik kesintileri yaşandı. Karadeniz’de Novorossiysk limanı açıklarında Türk sahipli iki sivil gemiye dron saldırısı düzenlenmesi üzerine Türkiye, Rusya ve Ukrayna’yı seyrüsefer güvenliğini sağlamaya çağırdı. UNICEF, Rusya’daki Gelendjik saldırısında çocukların da hedef alındığını belirterek uluslararası insancıl hukuka uyulmasını istedi.

İran'ın Hürmüz Boğazı'nda anlaşma iddialarını yalanlamasıyla birlikte hafta başındaki diplomatik iyimserlik yerini belirsizliğe bıraktı. ABD Dışişleri Bakanı Rubio'nun 'sağlam' olarak nitelediği öneriye rağmen Tahran, boğazın ABD'nin düşmanca eylemleri sürdüğü müddetçe kapalı kalacağını duyurdu. Umman üzerinden yeni ve geçici bir güzergah için görüşmeler yapılsa da İran, Washington ile doğrudan müzakereyi reddetti. Küresel petrol fiyatları bu gelgitlerle dalgalanırken, ABD ordusu İran'a baskı için 'alışılmadık yollar' arayışına girdi. Eş zamanlı olarak çatışmalar Irak'a sıçradı. ABD ve Suudi Arabistan, İran destekli Irak milislerine yönelik hava saldırıları düzenledi; en az 20 Haşdi Şabi mensubu öldürüldü. Yemen'deki Husiler ise Irak topraklarından Suudi Arabistan'a insansız hava aracı saldırıları gerçekleştirdi. Bu gelişmeler, İran'la bağlantılı gruplar arasındaki koordinasyonun arttığına ve bölgesel bir yayılma riskine işaret ediyor. Hürmüz Boğazı'nda sıkışan binlerce sivil denizci ise çatışmaların ortasında kaldı. Bazı gemiler aylardır İran donanmasının elinde tutuluyor. ABD'nin boğazda mayın bulunmadığını açıklaması ve İran'ın yönetim hakkını 'yasal ve güvenlik' gerekçelerine dayandırması, stratejik su yolundaki kilidi daha da karmaşık hale getiriyor.

İsrailli gazeteci ve Orta Doğu araştırmacısı Suzan Quitaz, İsrail'in İran'daki Kürt gruplara silah desteği vermesi ve bağımsız bir Kürdistan fikrini desteklemesi gerektiğini öne sürdü. Jerusalem Post'ta yer alan değerlendirmede, böyle bir ortaklığın bölgede İran ve Türkiye'nin etkisini sınırlayabilecek bir denge unsuru oluşturacağı iddia edildi. Yunan medyası Pentapostagma'nın aktardığına göre, öneri İsrail'in bölgesel stratejisinde yeni bir açılım olarak yorumlanıyor. İran Kürtlerine yönelik silah desteği ve ayrılıkçı hareketlere verilecek desteğin, hem Tahran hem de Ankara için jeopolitik riskler doğuracağı belirtiliyor. Henüz resmi bir girişim olmayan bu öneri, İsrail'in son dönemde çevre ülkelerdeki Kürt gruplarla kurduğu temaslar bağlamında dikkat çekiyor. Uzmanlar, böyle bir adımın Türkiye-İsrail ilişkilerinde gerilimi tırmandırabileceğini ve İran'ın bölgesel nüfuz mücadelesini şiddetlendirebileceğini ifade ediyor.

İsviçre'nin Burgenstock kentinde Pakistan ve Katar'ın arabuluculuğunda başlayan ABD-İran barış görüşmeleri, tarafların 60 günlük yol haritası üzerinde uzlaşmasına rağmen ateşkesin kısa sürede çökmesiyle yerini yoğun askeri çatışmalara bıraktı. ABD, İran'daki askeri altyapıya yönelik hava saldırılarını 13. geceye taşırken, İran da başta Kuveyt ve Ürdün olmak üzere Körfez ülkelerindeki ABD müttefiki hedeflere misilleme saldırıları düzenledi. Ürdün'de üç ABD askerinin ölümünün ardından Pentagon, komuta merkezleri, füze rampaları ve hava savunma sistemlerini art arda vurmaya devam ediyor. İran Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda petrol tankerlerine müdahale ederken ABD radar ve hava savunma tesislerini hedef aldığını duyurdu. Başkan Trump'ın "işim bitmedi" açıklaması ve İran'ın sivil bölgelerdeki ABD varlıklarına yönelik uyarıları tansiyonun düşmeyeceğine işaret ediyor. Savaşın maliyeti 37,5 milyar doları aşarken, küresel petrol akışı için kritik suyollarındaki deniz trafiği de risk altına girdi. Burgenstock diplomasisi yerini bölgesel bir tırmanışa bırakmış görünüyor.

ABD Başkanı Donald Trump'ın Hürmüz Boğazı'nı ele geçirip geçişleri yönetme ve ücretlendirme açıklaması, İran'dan sert yanıt aldı. İran askeri yetkilileri boğaza müdahaleye izin verilmeyeceğini belirtti. Eş zamanlı olarak, İran hükümet sözcüsü son ABD saldırılarında 30'dan fazla sivilin öldüğünü duyurdu; bu durum uluslararası hukuk ihlali iddialarını güçlendirdi. Öte yandan, The Wall Street Journal ve CNN gibi yayın organları İsrail'in, İran'ın Trump'a yönelik somut bir suikast planına dair istihbaratı Washington ile paylaştığını yazdı. Trump buna cevaben, kendisine yönelik bir suikast girişimi halinde İran'ın daha önce görülmemiş biçimde bombalanması talimatını verdiğini açıkladı. ABD'nin İsrail Büyükelçisi Mike Huckabee de söz konusu istihbaratın bu hafta iletildiğini doğruladı. Diplomatik kanatta ise, İran'ın BM nezdinde ABD'ye karşı harekete geçilmesini talep etmesi ve geçen ay imzalanan çerçeve barış anlaşmasına bağlılığın Washington'ın yükümlülüklerine uymasına bağlı olduğu uyarısı dikkat çekti. Tüm bu gelişmeler, Hürmüz'deki gerilim, karşılıklı suikast iddiaları ve kırılgan ateşkes ortamında ABD-İran hattındaki krizin giderek derinleştiğini gösteriyor.

ABD Merkez Komutanlığı, İran’ın Hürmüz Boğazı’ndaki ticari gemilere yönelik saldırılarına karşılık 90’dan fazla askeri hedefi vurduğunu duyurdu. İran Devrim Muhafızları ise Bahreyn ve Kuveyt’teki ABD üslerine insansız hava araçlarıyla misilleme yaptı. Temmuz başında yürürlüğe giren 60 günlük ateşkesin çökmesiyle taraflar dokuzuncu geceye kadar karşılıklı saldırılarını sürdürdü. Çatışmalarda ABD’nin toplam asker kaybı 17’ye yükseldi. Son olarak Irak’ın Erbil Hava Üssü’nde düşürülen bir İran saldırı İHA’sının kontrollü imhası sırasında Sgt. Michael Emmanuel Swinton hayatını kaybetti. Trump bir yandan İran’ı ‘çok sert vurduklarını’ söyleyip ‘hasta ruhlu insanlar’ olarak nitelerken, diğer yandan Tahran’ın anlaşma istediğini iddia etti. İran’ın Ürdün’e füze göndermesi çatışmanın İsrail’e sıçrama riskini artırdı; ABD’nin Qeşm Adası yakınlarını vurması savaşın coğrafi olarak genişlediğini gösterdi. Türkiye’deki NATO zirvesinin ana gündemlerinden biri Hürmüz Boğazı’nın güvenliği olurken, küresel enerji arzı için kritik bölgedeki istikrarsızlık derinleşiyor.

Yunanistan'da yayımlanan Eleftherostypos gazetesi, Türkiye'nin son yıllarda Somali merkezli olarak Afrika Boynuzu ve Kızıldeniz'de yürüttüğü askeri, ekonomik ve diplomatik faaliyetleri analiz etti. Haberde, Ankara'nın uzun vadeli bir stratejiyle bölgede etki alanını genişlettiği ve bunun 'dengeleri değiştiren' bir gelişme olduğu öne sürüldü. Gazete, Türkiye'nin Somali'de kurduğu ağ sayesinde Afrika Boynuzu'ndan Kızıldeniz'e uzanan bir nüfuz koridoru oluşturduğunu iddia etti. Bu bağlamda, 'Türklerin sınırı yok' ifadesiyle Ankara'nın bölgesel hedeflerinin genişliğine dikkat çekti. Türkiye'nin en önemli hedefinin ne olduğu ise haberin merkezinde yer aldı. Söz konusu analiz, Doğu Akdeniz ve Ege'deki mevcut gerilimlerle birlikte değerlendirildiğinde, Yunanistan'da Türkiye'nin küresel ölçekteki adımlarının yakından takip edildiğini gösteriyor. Ankara'nın Afrika'daki varlığının, bölgesel güç dengelerini nasıl etkileyeceği merak konusu.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Edirne’deki açıklamasında ‘Terörsüz Türkiye’ hedefinde tempoyu artıracaklarını belirtirken, TBMM Başkanı Kurtulmuş da örgütün tasfiyesinin ardından Meclis’in gerekli yasal düzenlemeleri kısa sürede yapacağını söyledi. FETÖ’nün 15 Temmuz darbe girişiminin 10. yılındaki anma etkinliğinde Erdoğan, örgütle mücadelede rehavete kapılmayacaklarını vurguladı; milli güvenlikten taviz verilmeyeceğini, savunmada yapay zekâ ve siber tehditlere karşı hazırlıklı olunması gerektiğini kaydetti. NATO Liderler Zirvesi kapsamında Ankara’da Slovakya Cumhurbaşkanı, Karadağ ve Arnavutluk başbakanlarıyla ikili görüşmeler yapan Erdoğan, ulaştırma ve enerji iş birliğinin yanı sıra Avrupa güvenlik mimarisi konularını ele aldı. Aynı süreçte İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan ile telefonla görüşen Erdoğan, İran-ABD mutabakatından memnuniyetini dile getirdi. Pakistan Genelkurmay Başkanı’nın Ankara ziyareti ve Liberya Cumhurbaşkanı ile yapılan kabul, yürütülen yoğun diplomatik trafiği tamamladı. Srebrenitsa soykırımının 31. yılı dolayısıyla yayımlanan anma mesajlarında Erdoğan, ‘Srebrenitsa’yı asla unutmayacağız’ ifadesini kullandı. Ekonomi alanında ise 2026’yı zirveler yılı olarak nitelendirirken, Ankara Havalimanı ve bağlantı yollarının açılışında motivasyonlarını bozmayacaklarını belirtti.

Yunan gazeteci Pavlos Tsimas, Milliyet'in aktardığı köşe yazısında, 7-8 Temmuz'da Ankara'da yapılan NATO Zirvesi sonrası Türkiye'nin dış politika ve savunma alanında Batı ile yeniden yakınlaştığını belirtti. Tsimas, bu gelişmeyi Yunanistan için yeni ve ciddi bir stratejik meydan okuma olarak niteledi. Zirve sonuçları Yunan basınında geniş yankı buldu. Türkiye'nin NATO müttefikleriyle gözlenen yakınlaşması, Doğu Akdeniz ve Ege'deki dengeleri etkileyebilecek bir faktör olarak değerlendiriliyor. Ankara'nın Batı eksenine kayışı, Atina'nın stratejik pozisyonunu yeniden gözden geçirmesine yol açabilecek bir gelişme şeklinde yorumlanıyor. Söz konusu yakınlaşmanın, Türkiye'nin NATO içindeki rolünü pekiştirdiği ve transatlantik ittifak dinamiklerini etkileme potansiyeli taşıdığı vurgulanıyor.