İran ve Filistin

Küresel petrol fiyatları, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferi yeniden başlatacak bir anlaşmaya yaklaşıldığına dair işaretlerle sert düştü. Brent petrolü yüzde 4,2 değer kaybederek 99 doların altına inerken, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio 'oldukça sağlam' bir teklifin masada olduğunu belirtti. Teklif, boğazın açılmasını, sınırlı süreli nükleer müzakereleri ve bazı yaptırımların kaldırılmasını içeriyor. Ancak ABD Başkanı Trump, anlaşma tamamlanana kadar ablukanın süreceğini vurguladı. Diplomatik ilerlemeye rağmen nükleer anlaşmazlık çözüme kavuşmadı. İran'ın BM misyonu Washington'u 'yalan ve dezenformasyon' yaymakla suçlarken, Tahran ABD ile nükleer konuda şu anda herhangi bir görüşme yapılmadığını duyurdu. Uzlaşının ateşkesi uzatma ve seyrüseferi serbest bırakma üzerinde yoğunlaştığı, ancak İran'ın nükleer programına dair temel uyuşmazlığın sürdüğü bildiriliyor. AB, Hürmüz Boğazı'nda güvenliği sağlamak için daha fazla donanma gemisi gerekeceğini açıklarken, Beyaz Saray'da İran stratejisinin nihai hedefi konusunda belirsizlik devam ediyor.

İran, merhum Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney için aylarca ertelenen devlet cenaze törenini, sıkı güvenlik önlemleri altında başlattı. Altı gün sürmesi planlanan törenler, Tahran başta olmak üzere birden çok kentte düzenleniyor. Organizasyon, İran tarihindeki en büyük devlet cenazesi olma özelliği taşıyor. Törenler, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı, nükleer program ve yaptırımlar konularında süren kırılgan diplomatik görüşmelere denk geldi. Yetkililer, hem geniş katılım beklenen merasimlerin güvenliğini sağlamak hem de bölgesel gerilimlerin tırmanmasını önlemek amacıyla kapsamlı tedbirler aldı.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

ABD ile İran arasında ateşkesi uzatma ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açma yönünde bir anlayışa varıldığı duyurulurken, İsrail ordusu Lübnan’ın güneyinde insansız hava araçlarıyla düzenlediği saldırılarda 4 kişiyi öldürdü. Saldırılar, Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı hedef aldı. ABD Başkanı Trump, İran’la nükleer anlaşma sağlanamaması halinde saldırıları yeniden başlatmakla tehdit ederken, anlaşmanın bölge genelinde şiddeti azaltması bekleniyordu. BM, mutabakat duyurusunun ardından Lübnan’daki çatışmalarda düşüş gözlemlediğini açıklasa da İsrail’in ateşkes sürecine rağmen sürdürdüğü operasyonlar dikkat çekti. Avrupa Birliği, Lübnan’ın da ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgulayarak Lübnan ordusuna 100 milyon avroluk yardım paketini onayladı. İsrail’in saldırıları, ABD-İran mutabakatının kâğıt üzerinde kalabileceğine dair kaygıları artırırken, İran Devrim Muhafızları’nın “eller tetikte” açıklaması gerilimin sürebileceğini gösteriyor. Uzmanlar, ateşkesin kalıcı olması için tüm tarafların sahada itidal göstermesi gerektiğini belirtiyor.

ABD ve İran, İsviçre'nin Burgenstock beldesinde Pakistan ve Katar arabuluculuğunda gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda, 60 gün içinde nihai barış anlaşmasına varmayı hedefleyen bir yol haritası üzerinde anlaştı. Pazar günü başlayıp Pazartesi gününe uzayan müzakereler, daha önce imzalanan İslamabad Mutabakat Zaptı çerçevesinde yürütüldü. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ve İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın katıldığı açılışta tarafların barışa yönelik samimiyetine vurgu yapıldı. Arabulucuların ortak açıklamasında, teknik detayların belirlenmesinin ardından nihai anlaşmaya 60 gün içinde ulaşılmasının kararlaştırıldığı duyuruldu. Mutabakat aylardır süren çatışmaları sonlandırma potansiyeli taşırken, İsrail'in "mücadelemiz bitmedi" açıklaması, ABD'deki ara seçimler ve taraflar arasındaki derin güvensizlik ateşkesin kalıcılığını tehdit eden unsurlar olarak öne çıkıyor. Eşzamanlı olarak İran ve ABD, Hürmüz Boğazı'nda askeri çatışmaları önlemek için bir iletişim hattı kurdu. ABD ayrıca Lübnan'daki ateşkesi denetlemek üzere bir mekanizma oluşturdu. İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın Pakistan ziyaretinde bölgesel güvenlik yapısı çağrısı ve İslam ülkeleri arasında birlik vurgusu, diplomatik hareketliliğin genişlediğine işaret ediyor. Uzmanlar ise barış sürecinin "bozguncu" aktörlerce sekteye uğratılabileceği uyarısında bulunuyor.

Foreign Policy'nin analizine göre, İran savaşı küresel güç dengesinde köklü değişiklikler yarattı. Savaşın en belirgin sonucu, ABD ve İsrail'in uluslararası alanda yıllarca sürecek bir zayıflık dönemine girmesi oldu. Bu zayıflama, Orta Doğu'daki ittifakların yeniden yapılanmasına ve küresel güç mücadelesinde yeni denklemlerin oluşmasına yol açabilir. Uzmanlar, Washington ve Tel Aviv'in eski etkinliğini kaybetmesinin bölgesel ve küresel aktörlerin pozisyonlarını gözden geçirmesine neden olacağını belirtiyor.

ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi (OFAC), İran Merkez Bankası (Bank Markazi Jomhouri Islami Iran) ile birlikte Bank Maskan, Bank Refah Kargaran, Bank Keshavarzi Iran ve Bank Saderat PLC’yi Özel Olarak Belirlenmiş Vatandaşlar (SDN) listesine ekledi. Yaptırımlar, İran, İran Özgürlük ve Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Yasası (IFSR), Küresel Terörizmle Mücadele (SDGT) ve İran Devrim Muhafızları (IRGC) gibi farklı programlar kapsamında uygulandı. Bank Maskan, Bank Refah Kargaran ve Bank Keshavarzi Iran ayrıca İran’ın inşaat, madencilik ve imalat sektörlerini hedef alan 13902 sayılı Başkanlık Kararnamesi kapsamında yaptırım gördü. Bu adım, İran ekonomisinin konut, tarım, sosyal refah ve uluslararası bankacılık gibi kritik alanlarındaki başlıca kurumları hedef alıyor. Merkez Bankası’nın SDN listesine alınması, İran’ın dolar bazlı işlemlerini ve küresel finans sistemine erişimini daha da kısıtlayarak ülke üzerindeki ekonomik baskıyı artırabilir. ABD'nin İran’a yönelik azami baskı politikasının bir parçası olarak değerlendirilen bu karar, iki ülke arasındaki gerilimin tırmanmaya devam ettiğine işaret ediyor.

Trump, İran'a yönelik yok etme tehdidinde bulunurken, Tahran Pazar günü ABD saldırılarına karşı üçüncü gün misilleme saldırıları düzenlediğini açıkladı. Her iki taraf da kırılgan ateşkesi ihlal etmekle birbirini suçladı ve bu durum Orta Doğu savaşını sona erdirmeyi amaçlayan müzakereleri zora soktu. Pakistan arabuluculuğunda yürütülen ve Şubat ayında ABD ile İsrail tarafından başlatılan savaşı bitirmeyi hedefleyen barış süreci, karşılıklı suçlamalar ve saldırılar nedeniyle tehlikeye girdi. Ateşkesin sürdürülebilirliğine dair endişeler artarken, diplomatik çabaların sonuç vermesi için tarafların taahhütlerine bağlılığı önem taşıyor.

Cumartesi günü Bahreyn Dışişleri Bakanlığı, İran'a ait insansız hava araçlarının sabah saatlerinde ülkeyi hedef aldığını duyurdu ve bunu egemenliğe ve uluslararası hukuka 'açık bir ihlal' olarak nitelendirdi. Bahreyn, Tahran'ın sorumlu tutulması için Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne çağrıda bulundu. Aynı saatlerde Washington, İran'daki askeri tesislere yönelik yeni saldırılar düzenlendiğini doğruladı. Bu eş zamanlı gelişmeler, Basra Körfezi'nde tırmanan gerilimi ve ABD'nin bölgedeki askeri varlığını teyit ediyor. Bahreyn'in uluslararası topluma başvurması diplomatik çözüm arayışına işaret ederken, ABD'nin hava operasyonları askeri karşılığın sürdüğünü gösteriyor. Olay, Körfez ülkeleri ile İran arasındaki güvenlik krizlerinin derinleştiği bir dönemde kaydedildi. Bölgedeki istikrarsızlık enerji piyasaları ve küresel ticaret yolları üzerinde yeni riskler oluşturabilir.

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif’in davetlisi olarak İslamabad’a resmi bir ziyaret gerçekleştirdi. Salı günü Pakistan Cumhurbaşkanı Asıf Ali Zardari ile bir araya gelen Pezeşkiyan, Başbakanlık konutunda törenle karşılandı. Görüşmede Zardari, Pakistan’ın İran’ın barışına ilkesel desteğini yineledi. İki lider ikili ilişkiler ve bölgesel konuları ele alırken, Zardari’nin “iyi ve kötü günde birlikte olma” vurgusu dayanışma mesajı olarak öne çıktı. İran Dışişleri Bakanı’nın da hazır bulunduğu ziyaret, bölgede son dönemde yoğunlaşan diplomatik trafiğin bir parçası olarak değerlendiriliyor. Pakistan ve İran arasındaki temaslar, özellikle ekonomik işbirliği ve sınır güvenliği gibi alanlarda son yıllarda ivme kazanmıştı. Bu ziyaret, Tahran’ın bölgesel barış girişimlerine İslamabad’ın desteğini teyit etmesi bakımından önem taşıyor.