İran ve Pakistan

Küresel petrol fiyatları, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferi yeniden başlatacak bir anlaşmaya yaklaşıldığına dair işaretlerle sert düştü. Brent petrolü yüzde 4,2 değer kaybederek 99 doların altına inerken, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio 'oldukça sağlam' bir teklifin masada olduğunu belirtti. Teklif, boğazın açılmasını, sınırlı süreli nükleer müzakereleri ve bazı yaptırımların kaldırılmasını içeriyor. Ancak ABD Başkanı Trump, anlaşma tamamlanana kadar ablukanın süreceğini vurguladı. Diplomatik ilerlemeye rağmen nükleer anlaşmazlık çözüme kavuşmadı. İran'ın BM misyonu Washington'u 'yalan ve dezenformasyon' yaymakla suçlarken, Tahran ABD ile nükleer konuda şu anda herhangi bir görüşme yapılmadığını duyurdu. Uzlaşının ateşkesi uzatma ve seyrüseferi serbest bırakma üzerinde yoğunlaştığı, ancak İran'ın nükleer programına dair temel uyuşmazlığın sürdüğü bildiriliyor. AB, Hürmüz Boğazı'nda güvenliği sağlamak için daha fazla donanma gemisi gerekeceğini açıklarken, Beyaz Saray'da İran stratejisinin nihai hedefi konusunda belirsizlik devam ediyor.

İran, merhum Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney için aylarca ertelenen devlet cenaze törenini, sıkı güvenlik önlemleri altında başlattı. Altı gün sürmesi planlanan törenler, Tahran başta olmak üzere birden çok kentte düzenleniyor. Organizasyon, İran tarihindeki en büyük devlet cenazesi olma özelliği taşıyor. Törenler, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı, nükleer program ve yaptırımlar konularında süren kırılgan diplomatik görüşmelere denk geldi. Yetkililer, hem geniş katılım beklenen merasimlerin güvenliğini sağlamak hem de bölgesel gerilimlerin tırmanmasını önlemek amacıyla kapsamlı tedbirler aldı.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

ABD ve İran, İsviçre'nin Burgenstock beldesinde Pakistan ve Katar arabuluculuğunda gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda, 60 gün içinde nihai barış anlaşmasına varmayı hedefleyen bir yol haritası üzerinde anlaştı. Pazar günü başlayıp Pazartesi gününe uzayan müzakereler, daha önce imzalanan İslamabad Mutabakat Zaptı çerçevesinde yürütüldü. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ve İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın katıldığı açılışta tarafların barışa yönelik samimiyetine vurgu yapıldı. Arabulucuların ortak açıklamasında, teknik detayların belirlenmesinin ardından nihai anlaşmaya 60 gün içinde ulaşılmasının kararlaştırıldığı duyuruldu. Mutabakat aylardır süren çatışmaları sonlandırma potansiyeli taşırken, İsrail'in "mücadelemiz bitmedi" açıklaması, ABD'deki ara seçimler ve taraflar arasındaki derin güvensizlik ateşkesin kalıcılığını tehdit eden unsurlar olarak öne çıkıyor. Eşzamanlı olarak İran ve ABD, Hürmüz Boğazı'nda askeri çatışmaları önlemek için bir iletişim hattı kurdu. ABD ayrıca Lübnan'daki ateşkesi denetlemek üzere bir mekanizma oluşturdu. İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın Pakistan ziyaretinde bölgesel güvenlik yapısı çağrısı ve İslam ülkeleri arasında birlik vurgusu, diplomatik hareketliliğin genişlediğine işaret ediyor. Uzmanlar ise barış sürecinin "bozguncu" aktörlerce sekteye uğratılabileceği uyarısında bulunuyor.

Pakistan Başbakanı Shahbaz Sharif, 3-5 Temmuz tarihlerinde İran ve Türkiye'ye resmi ziyaretler gerçekleştirecek. Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Tahir Andrabi, İran ziyareti sırasında Başbakan'ın, 28 Şubat'ta ABD-İsrail saldırılarında öldürülen İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in cenaze törenine katılacağını açıkladı. Ziyaret, Pakistan'ın İran'la dayanışma mesajı olarak değerlendiriliyor. Bölgedeki gerilimlerin tırmandığı bir dönemde gerçekleşen bu seyahat, Pakistan'ın İran'la diplomatik ilişkilerini öne çıkarıyor. Ayrıca Türkiye ayağında ikili konuların ele alınması bekleniyor. İran'ın üst düzey liderliğine yönelik suikast sonrası uluslararası tepkiler ve bölgesel dinamikler, ziyareti önemli kılıyor. Hamaney'in cenaze törenine katılım, İran-Pakistan ilişkilerinde sembolik bir adım olarak görülüyor. İki ülke arasındaki enerji ve güvenlik işbirliği konularının da gündeme gelmesi olası. Öte yandan, NATO müttefiki Türkiye ile yapılacak görüşmelerin, Pakistan'ın batıyla dengeli diplomasisini yansıttığı belirtiliyor.

ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi (OFAC), İran Merkez Bankası (Bank Markazi Jomhouri Islami Iran) ile birlikte Bank Maskan, Bank Refah Kargaran, Bank Keshavarzi Iran ve Bank Saderat PLC’yi Özel Olarak Belirlenmiş Vatandaşlar (SDN) listesine ekledi. Yaptırımlar, İran, İran Özgürlük ve Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Yasası (IFSR), Küresel Terörizmle Mücadele (SDGT) ve İran Devrim Muhafızları (IRGC) gibi farklı programlar kapsamında uygulandı. Bank Maskan, Bank Refah Kargaran ve Bank Keshavarzi Iran ayrıca İran’ın inşaat, madencilik ve imalat sektörlerini hedef alan 13902 sayılı Başkanlık Kararnamesi kapsamında yaptırım gördü. Bu adım, İran ekonomisinin konut, tarım, sosyal refah ve uluslararası bankacılık gibi kritik alanlarındaki başlıca kurumları hedef alıyor. Merkez Bankası’nın SDN listesine alınması, İran’ın dolar bazlı işlemlerini ve küresel finans sistemine erişimini daha da kısıtlayarak ülke üzerindeki ekonomik baskıyı artırabilir. ABD'nin İran’a yönelik azami baskı politikasının bir parçası olarak değerlendirilen bu karar, iki ülke arasındaki gerilimin tırmanmaya devam ettiğine işaret ediyor.

Pakistan'ın jeoekonomik hayali olarak görülen Gwadar Limanı, vaat ettiği potansiyele ulaşamadı ve çevresindeki ekonomik bölge hâlâ yatırımcı bekliyor. Uzun süredir resmî düzeyde jeopolitik avantajdan ekonomik kazanç sağlama fikriyle anılan liman, beklenen ilerlemeyi kaydedemedi. Son dönemde Pakistan'ın Tahran ile Washington arasında sağladığı temas, bölgesel bağlantı projeleri açısından ihtiyatlı bir iyimserlik yarattı. Bu diplomatik arabuluculuk, Gwadar'ın jeoekonomik cazibesini yeniden gündeme taşıdı ve yatırım ortamına dair olumlu beklentileri güçlendirdi.

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Pakistan’a yaptığı resmî ziyarette Batı Asya ve Ortadoğu için yeni bir güvenlik mimarisi oluşturulmasının ipuçlarını verdi. Pezeşkiyan, Müslüman ülkelerin ‘birleşik cephe’ kurması gerektiğini belirterek, bölgedeki güvenlik yapılanmasına dair ilk kamuoyu sinyalini göndermiş oldu. Bu açıklama, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askerî müdahalesi sonrası ateşkes sürecini değerlendiren Arap başkentlerindeki stratejik yeniden değerlendirmelerin gündemde olduğu bir döneme denk geldi. Dawn gazetesine göre, savaşın beklenmedik sonuçları arasında Arap ülkelerinin kendi güvenlik önceliklerini gözden geçirmesi öne çıkıyor. Pezeşkiyan’ın ziyareti ve çağrısı, ateşkes sonrası dönemde bölgesel güç dengelerinin değişebileceğine işaret ediyor. İran’ın Pakistan gibi nükleer kapasiteye sahip bir ülkeyle yakınlaşması, Ortadoğu’da yeni diplomatik eksenlerin şekillenebileceğini gösteriyor.

ABD Başkanı Donald Trump, Axios Show programında İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve İran hakkında çarpıcı ifadeler kullandı. Trump, İran'a yönelik savaşın ardından gücünün sınırı olmadığını fark ettiğini söylerken, yakında yayımlanacak bir kitaba atıfla kendisini tarihteki en güçlü liderler arasında konumlandıran bir güç anlayışı geliştirdiği belirtildi. 'Ben olmasam yok olurlardı' sözleriyle Netanyahu'yu işaret eden Trump, ABD-İsrail ilişkilerindeki kişisel boyutu öne çıkardı. Bu ifadeler, iki lider arasındaki gerilimin yanı sıra Trump'ın başkanlık yetkilerine dair giderek iddialılaşan yorumlarını gün yüzüne çıkarıyor ve Orta Doğu'da diplomatik dengelerin liderler arası dinamiklerle şekillenebileceğine işaret ediyor.

Lübnan Sağlık Bakanlığı'nın verilerine göre 2 Mart'tan bu yana İsrail saldırılarında ölü sayısı 3,111'e yaralı sayısı 9,397'ye ulaştı. Hizbullah ile varılan ateşkes anlaşmasına rağmen bombardıman güney bölgeleri, doğu vilayetleri ve başkent Beyrut'u hedef almaya devam ediyor. Son saldırılarda kadın ve çocuklar dahil siviller hayatını kaybederken, bir milyondan fazla kişi yerinden edildi. Lübnan ordusuna ait bir aracın da İsrail insansız hava aracıyla vurulması sonucu iki asker yaralandı. Gazze'de 7 Ekim 2023'ten beri süren saldırılarda Filistin Sağlık Bakanlığı ölü sayısını 72,938, yaralı sayısını 172,919 olarak açıkladı. 11 Ekim'de ilan edilen ateşkesten sonra dahi 932 kişi yaşamını yitirdi. Deyr el-Balah'ta evleri hedef alınan bir aile tamamen yok oldu; anne, baba ve altı aylık bebekleri uykuda öldürüldü. Mayıs ayı Gazze'de bu yılın en ölümcül dönemi olarak kayıtlara geçti. Diplomatik temaslarda ise Lübnan ve İsrail heyetleri Washington'da askeri görüşmeler gerçekleştirdi. ABD'de 2027 savunma tasarısı, iki ülkenin silah endüstrilerini entegre edecek bir maddeyi içeriyor. Sahadaki sivil kayıplar artarken, ateşkesin kırılganlığı uluslararası kamuoyunun dikkatini bölgeye çekiyor.