İran ve Pakistan

ABD Başkanı Donald Trump, İran ile varılmaya çalışılan anlaşmanın taslağını İsrail dahil müttefiklere iletti. Nihai metnin Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasını öngördüğü, ancak nükleer meseleleri erteleyen geçici bir çerçeve olabileceği belirtiliyor. İsrail basını, Tel Aviv yönetiminin bu olasılıktan rahatsız olduğunu aktardı. İran ise ABD güçlerini Hürmüzgan bölgesinde son 48 saatte ateşkesi ihlal etmekle suçladı ve Trump'ın Umman'ı 'havaya uçurma' tehdidini kınadı. ABD istihbaratına göre İran, altı haftalık ateşkes sırasında insansız hava aracı üretiminin bir bölümüne yeniden başladı ve ordusunu beklenenden hızlı toparladı. Moskova, ikinci gece üst üste geniş çaplı insansız hava aracı saldırısına hedef oldu. Rus yetkililer, başkente yönelik 620 İHA'nın tespit edildiğini, 20'den fazlasının engellendiğini ve havalimanlarında kısıtlamalar uygulandığını bildirdi. Aynı süreçte Rus güçleri Jitomir'de polis binasını vurdu; can kaybına ilişkin bilgiler netleşmedi. Trump, Kuzey Kore lideri Kim Jong-un ile bu yıl, muhtemelen Kasım'da Çin'in Şıncın kentindeki APEC Zirvesi sırasında yüz yüze görüşmeyi planladığını açıkladı ve Pyongyang'ın 57 'çok güçlü' nükleer silahı olduğunu söyledi. Güney Kore Savunma Bakanı ise Kuzey'in 80 ila 120 savaş başlığına sahip olabileceğini tahmin ederek Trump'ın rakamının çok üzerinde bir değerlendirme paylaştı. Kim'in kız kardeşi, Zelenskiy'in Kuzey Kore'nin Rusya'ya ek asker gönderdiği iddiasını yalanladı.

Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman'ın daveti üzerine üç günlük bir ziyaret için yola çıktı. Ziyarete Genelkurmay Başkanı ve Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Asim Münir de eşlik ediyor. Bu üst düzey askeri yetkilinin refakati, ziyaretin savunma ve stratejik iş birliği boyutuna işaret ediyor. Pakistan ve Suudi Arabistan arasındaki ilişkiler tarihi olarak güçlü olup, bu tür ziyaretler sıklıkla ekonomik yardım, yatırım ve bölgesel güvenlik konularını gündeme taşımaktadır. Ziyaretin, iki ülke arasındaki diplomatik ve askeri bağları güçlendirmesi bekleniyor. Suudi Arabistan, Pakistan için önemli bir ekonomik ortak ve büyük bir Pakistan diasporasına ev sahipliği yapıyor.

Suudi Arabistan bandıralı bir kargo gemisine Husi isyancılar tarafından düzenlenen saldırıda üç Pakistanlı denizci hayatını kaybetti. Bunun üzerine Pakistan Dışişleri Bakanlığı, çarşamba günü yaptığı açıklamada, Suudi Arabistan öncülüğünde oluşturulan çok uluslu deniz savunma koalisyonunu 'tam ciddiyetle' uygulayacaklarını bildirdi. Söz konusu koalisyon, geçen ay Suudi Arabistan tarafından Kızıldeniz'deki deniz taşımacılığını ve enerji tedarik yollarını korumak amacıyla duyurulmuştu. Pakistan'ın bu hamlesi, bölgede giderek artan Husi tehdidine karşı atılan somut bir adım olarak değerlendiriliyor. Olay, Kızıldeniz'in uluslararası ticaret ve enerji arz güvenliği açısından taşıdığı stratejik önemi bir kez daha gözler önüne serdi. Pakistan'ın koalisyona verdiği destek, aynı zamanda Riyad ile İslamabad arasındaki güvenlik işbirliğinin derinleştiğine işaret ediyor.

Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye, Cuma günü Mekke'de Ortak Savunma Anlaşması imzaladı. ABD ile İran arasında kilitlenmiş bir savaşın sürdüğü, Amerikan savunma şemsiyesinin Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkelerine yeterli koruma sağlayamadığı bir dönemde gelen bu anlaşma, sembolik bir gelişme olarak öne çıkıyor. Anlaşma, bölgede askeri ittifakların yeniden şekillendiğine işaret ediyor. Anlaşmanın detayları kamuoyuyla paylaşılmazken, üç ülkenin ortak tehdit algısı etrafında bir araya geldiği anlaşılıyor. ABD'nin askeri varlığının son dönem saldırıları engellemekte yetersiz kalması, Körfez ülkelerini alternatif güvenlik mimarileri aramaya itiyor. Pakistan'ın bölgedeki stratejik konumu, Türkiye'nin savunma yetenekleri ve Suudi Arabistan'ın liderlik rolü, bu yeni eksenin potansiyel ağırlığını artırıyor. Bu gelişme, Orta Doğu'da ABD'nin güvenilirliğinin sorgulandığı ve güç boşluklarının oluştuğu bir konjonktürde gerçekleşti. Anlaşma, bölgesel güvenlik denklemine yeni bir boyut kazandırabilir; ancak uygulamanın nasıl şekilleneceği ve caydırıcılık kapasitesi zamanla netleşecek.

Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ile İran Sanayi, Maden ve Ticaret Bakanı Muhammed Atabak liderliğindeki İran heyeti arasında İslamabad’da yapılan görüşmede, ticaret bağlarını genişletmek amacıyla sınır kapılarının gün boyu açık tutulması, lojistik altyapının iyileştirilmesi ve gümrük prosedürlerinin uyumlu hale getirilmesi kararlaştırıldı. Anlaşma, iki komşu ülke arasındaki ticari ilişkileri derinleştirme hedefinin somut bir adımı olarak öne çıkıyor. Sınır kapılarının kesintisiz hizmet vermesi, özellikle mal taşımacılığında yaşanan gecikmeleri azaltarak ikili ticaret hacmini artırma potansiyeli taşıyor. Görüşmede ayrıca ticaretin önündeki bürokratik engellerin kaldırılması ve ortak ekonomik işbirliğinin güçlendirilmesi üzerinde duruldu. Pakistan ve İran hükümetleri, bu düzenlemelerle karşılıklı ticaret akışını hızlandırmayı ve bölgesel ekonomik entegrasyona katkıda bulunmayı amaçlıyor.

İran, Umman ile Hürmüz Boğazı konusunda bir anlaşmaya yakın olduğunu duyurdu. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Baqaei, anlaşmanın boğazın 'yeniden açılması' anlamına gelmediğini, ancak taraflar arasında mutabakat sağlandığını belirtti. Bu gelişme, eski ABD Başkanı Trump'ın İran'a yönelik planlanan saldırıları iptal etmesinin ardından gerçekleşti. ABD Başkanı Trump, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ile yaptığı görüşmede anlaşmanın 'çerçevesinin' oluştuğunu söyledi. İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, Pakistan ile imzalanan mutabakat zaptını İran'ın gelecekteki dış ilişkilerinin 'ağırlık merkezi' olarak tanımlarken, İranlı bir yetkili anlaşmayı canlandırma çabalarının sürdüğünü ifade etti. Aynı gün OPEC+ grubu, Eylül ayından itibaren günlük yaklaşık 188 bin varillik üretim artışını onayladı. Hürmüz Boğazı, küresel petrol sevkiyatının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir suyolu olarak, İran ile Umman arasındaki mutabakat, bölgedeki askeri tansiyonun düşürülmesi ve enerji piyasalarında istikrarın sağlanması açısından dikkat çekiyor. Trump'ın saldırı kararını iptal etmesi, diplomatik girişimlere alan açarken, OPEC+'nın arz artışı da piyasalara güven verme amacı taşıyor.

Pakistan Başbakanı Şehbaz Şerif, Salı günü ülkenin stratejik petrol rezervlerinin artırılması talimatını verdi. Aynı gün bir kabine komitesi petrol rafinaj politikasında yapılan değişiklikleri de onayladı. Bu adımlar, ülkenin enerji güvenliğini güçlendirmeyi hedefliyor. Pakistan’ın hâlihazırda stratejik petrol rezervi bulunmuyor; bu durum ülkeyi arz kesintilerine karşı kırılgan hale getiriyor. Mayıs ayında gündeme gelen planlarla ham petrol ve rafine ürünler için yurt içi depolama kapasitesinin artırılması amaçlanıyor. Yeni politika değişiklikleri bu planın hayata geçirilmesinde önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.

İsviçre'nin Burgenstock kentinde Pakistan ve Katar'ın arabuluculuğunda başlayan ABD-İran barış görüşmeleri, tarafların 60 günlük yol haritası üzerinde uzlaşmasına rağmen ateşkesin kısa sürede çökmesiyle yerini yoğun askeri çatışmalara bıraktı. ABD, İran'daki askeri altyapıya yönelik hava saldırılarını 13. geceye taşırken, İran da başta Kuveyt ve Ürdün olmak üzere Körfez ülkelerindeki ABD müttefiki hedeflere misilleme saldırıları düzenledi. Ürdün'de üç ABD askerinin ölümünün ardından Pentagon, komuta merkezleri, füze rampaları ve hava savunma sistemlerini art arda vurmaya devam ediyor. İran Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda petrol tankerlerine müdahale ederken ABD radar ve hava savunma tesislerini hedef aldığını duyurdu. Başkan Trump'ın "işim bitmedi" açıklaması ve İran'ın sivil bölgelerdeki ABD varlıklarına yönelik uyarıları tansiyonun düşmeyeceğine işaret ediyor. Savaşın maliyeti 37,5 milyar doları aşarken, küresel petrol akışı için kritik suyollarındaki deniz trafiği de risk altına girdi. Burgenstock diplomasisi yerini bölgesel bir tırmanışa bırakmış görünüyor.

İran, merhum Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney için aylarca ertelenen devlet cenaze törenini, sıkı güvenlik önlemleri altında başlattı. Altı gün sürmesi planlanan törenler, Tahran başta olmak üzere birden çok kentte düzenleniyor. Organizasyon, İran tarihindeki en büyük devlet cenazesi olma özelliği taşıyor. Törenler, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı, nükleer program ve yaptırımlar konularında süren kırılgan diplomatik görüşmelere denk geldi. Yetkililer, hem geniş katılım beklenen merasimlerin güvenliğini sağlamak hem de bölgesel gerilimlerin tırmanmasını önlemek amacıyla kapsamlı tedbirler aldı.

İran İçişleri Bakanı Eskandar Momeni, resmi bir ziyaret için Pazartesi gecesi İslamabad'a ulaştı. Pakistan İçişleri Bakanı Mohsin Naqvi tarafından karşılanan Momeni'nin ziyareti, iki ülke arasında güvenlik ve bölgesel konuların ele alınacağı temaslara sahne olacak. Daha önceki haberlerde, Momeni'nin, ABD ile İran arasında daha önce Pakistan'ın arabuluculuğuyla sağlanan ancak çöken geçici ateşkes konusunda Pakistanlı yetkililerle görüşmesinin beklendiği belirtilmişti. Bu bağlamda ziyaret, taraflar arasında yeniden bir diyalog zemini oluşturma çabalarının parçası olarak değerlendiriliyor. İran ve Pakistan, sınır güvenliği ve bölgesel istikrar konularında iş birliğini sürdürürken, bu üst düzey ziyaret iki ülkenin bölgesel krizlerdeki koordinasyonunu güçlendirme potansiyeli taşıyor. Ziyaretin zamanlaması, ABD-İran geriliminin tırmandığı bir döneme denk gelmesi açısından dikkat çekiyor.