İsrail ve İran

Küresel petrol fiyatları, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferi yeniden başlatacak bir anlaşmaya yaklaşıldığına dair işaretlerle sert düştü. Brent petrolü yüzde 4,2 değer kaybederek 99 doların altına inerken, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio 'oldukça sağlam' bir teklifin masada olduğunu belirtti. Teklif, boğazın açılmasını, sınırlı süreli nükleer müzakereleri ve bazı yaptırımların kaldırılmasını içeriyor. Ancak ABD Başkanı Trump, anlaşma tamamlanana kadar ablukanın süreceğini vurguladı. Diplomatik ilerlemeye rağmen nükleer anlaşmazlık çözüme kavuşmadı. İran'ın BM misyonu Washington'u 'yalan ve dezenformasyon' yaymakla suçlarken, Tahran ABD ile nükleer konuda şu anda herhangi bir görüşme yapılmadığını duyurdu. Uzlaşının ateşkesi uzatma ve seyrüseferi serbest bırakma üzerinde yoğunlaştığı, ancak İran'ın nükleer programına dair temel uyuşmazlığın sürdüğü bildiriliyor. AB, Hürmüz Boğazı'nda güvenliği sağlamak için daha fazla donanma gemisi gerekeceğini açıklarken, Beyaz Saray'da İran stratejisinin nihai hedefi konusunda belirsizlik devam ediyor.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

ABD ile İran arasında ateşkesi uzatma ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açma yönünde bir anlayışa varıldığı duyurulurken, İsrail ordusu Lübnan’ın güneyinde insansız hava araçlarıyla düzenlediği saldırılarda 4 kişiyi öldürdü. Saldırılar, Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı hedef aldı. ABD Başkanı Trump, İran’la nükleer anlaşma sağlanamaması halinde saldırıları yeniden başlatmakla tehdit ederken, anlaşmanın bölge genelinde şiddeti azaltması bekleniyordu. BM, mutabakat duyurusunun ardından Lübnan’daki çatışmalarda düşüş gözlemlediğini açıklasa da İsrail’in ateşkes sürecine rağmen sürdürdüğü operasyonlar dikkat çekti. Avrupa Birliği, Lübnan’ın da ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgulayarak Lübnan ordusuna 100 milyon avroluk yardım paketini onayladı. İsrail’in saldırıları, ABD-İran mutabakatının kâğıt üzerinde kalabileceğine dair kaygıları artırırken, İran Devrim Muhafızları’nın “eller tetikte” açıklaması gerilimin sürebileceğini gösteriyor. Uzmanlar, ateşkesin kalıcı olması için tüm tarafların sahada itidal göstermesi gerektiğini belirtiyor.

Foreign Policy'nin analizine göre, İran savaşı küresel güç dengesinde köklü değişiklikler yarattı. Savaşın en belirgin sonucu, ABD ve İsrail'in uluslararası alanda yıllarca sürecek bir zayıflık dönemine girmesi oldu. Bu zayıflama, Orta Doğu'daki ittifakların yeniden yapılanmasına ve küresel güç mücadelesinde yeni denklemlerin oluşmasına yol açabilir. Uzmanlar, Washington ve Tel Aviv'in eski etkinliğini kaybetmesinin bölgesel ve küresel aktörlerin pozisyonlarını gözden geçirmesine neden olacağını belirtiyor.

İran'ın Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (IAEA) Guvernörler Kurulu toplantısındaki delegasyonu, ABD ve İsrail'in Denetim Anlaşması kapsamındaki nükleer tesislere yönelik saldırılarını kınadı. Tahran’ın 6 Haziran’da yaptığı açıklamaya göre, söz konusu saldırılar uluslararası denetim altındaki tesisleri hedef aldı. İran, saldırıların nükleer silahların yayılmasını önleme rejimine zarar verdiğini savundu. Denetim Anlaşması, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması (NPT) çerçevesinde IAEA’nın nükleer faaliyetlerin barışçıl amaçlı olduğunu doğrulamasını sağlar. Bu kapsamdaki tesislere yapılan müdahaleler, hem uluslararası hukuk açısından hem de bölgesel güvenlik bağlamında ciddi sonuçlar doğurabilir. İran’ın tepkisi, özellikle kendi nükleer programıyla ilgili uzun süredir devam eden gerilimlerin IAEA zemininde yeni bir boyut kazandığını gösteriyor. İran’ın bu çıkışı, ABD ve İsrail ile yaşanan diplomatik çatışmanın kurumsal platforma taşınması olarak değerlendirilebilir. Aynı zamanda Tahran, nükleer anlaşma müzakerelerinin sürdüğü bir dönemde uluslararası kamuoyunu yanına çekmeyi hedefliyor. Gelişme, IAEA’nın tarafsızlık ilkesi ve nükleer denetim mekanizmasının geleceği açısından da önem taşıyor.

Trump, İran'a yönelik yok etme tehdidinde bulunurken, Tahran Pazar günü ABD saldırılarına karşı üçüncü gün misilleme saldırıları düzenlediğini açıkladı. Her iki taraf da kırılgan ateşkesi ihlal etmekle birbirini suçladı ve bu durum Orta Doğu savaşını sona erdirmeyi amaçlayan müzakereleri zora soktu. Pakistan arabuluculuğunda yürütülen ve Şubat ayında ABD ile İsrail tarafından başlatılan savaşı bitirmeyi hedefleyen barış süreci, karşılıklı suçlamalar ve saldırılar nedeniyle tehlikeye girdi. Ateşkesin sürdürülebilirliğine dair endişeler artarken, diplomatik çabaların sonuç vermesi için tarafların taahhütlerine bağlılığı önem taşıyor.

Fransa'nın Evian-les-Bains kasabasında düzenlenen G7 zirvesinde ABD Başkanı Donald Trump, İran'la varılan geçici mutabakatın Tahran'ın nükleer silah edinmesini engelleyeceğini öne sürdü. Anlaşma, 60 günlük ateşkes uzatması ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasını kapsarken, Trump metinde 'İran asla nükleer silaha sahip olamayacak' ifadesinin yer aldığını iddia etti. NATO Genel Sekreteri Rutte da anlaşmayı küresel güvenliği artıracak bir fırsat olarak değerlendirdi. Trump, Obama döneminde imzalanan 2015 anlaşmasını 'rüşvet' vermekle eleştirirken, kendi mutabakatının daha üstün olduğunu savundu ve ABD'nin 300 milyar dolarlık yeniden inşa fonuna katılmayacağını belirtti. Buna karşın anlaşma nihai bir uzlaşıdan uzak; Tahran'ın nükleer programına ilişkin karar 60 günlük müzakerelere bırakıldı. Trump'ın daha önce eleştirdiği balistik füze konusunda ise 'gezegeni havaya uçurmadıkları' sürece tehdit oluşturmadıkları yönünde esnek bir tavır alması dikkat çekti. Demokratlar anlaşmayı 'teslimiyet' olarak nitelerken, analistler küresel durgunluk korkusu, artan akaryakıt fiyatları ve ara seçim baskısının Trump'ın kararında en az nükleer endişeler kadar etkili olduğuna dikkat çekiyor.

ABD'li bir yetkili, iki ülke arasında varılan 14 maddelik mutabakatın ayrıntılarını paylaştı. Metinde askeri operasyonların sona erdirilmesi, Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması, yaptırımların kaldırılması ve İran'ın nükleer silah geliştirmeyeceğine dair taahhüt yer alıyor. Taraflar, 60 gün içinde nihai bir anlaşmaya ulaşmayı hedefliyor. Uzun süredir devam eden diplomatik gerilim ve nükleer program tartışmalarının ortasında gelen bu gelişme, bölgesel güvenlik ve küresel enerji arzı açısından kritik önem taşıyor. Özellikle Hürmüz Boğazı'nın yeniden güvenli geçişe açılması, petrol taşımacılığı üzerindeki baskıyı hafifletebilir. Yaptırımların kaldırılması ise İran ekonomisine nefes aldırırken, uluslararası ticaretin önünü açabilir. Mutabakat, nükleer silahsızlanma adımlarını içermesiyle önceki anlaşma girişimlerinin devamı niteliğinde. Ancak 60 günlük süre zarfında aşılması gereken teknik ve siyasi engeller bulunuyor. Uzmanlar, tarafların bu takvime sadık kalmasının, kalıcı bir çözüm için belirleyici olacağını belirtiyor.

ABD Başkanı Donald Trump, Beyaz Saray'da Oval Ofis'te düzenlenen bir imza töreninde gazetecilerin sorularını yanıtladı. İran ile yürütülen nükleer sürece değinen Trump, sürecin olumlu ilerlediğini ancak İran'ın anlaşma gereklerini yerine getirmemesi durumunda 'yapmam gerekeni yapacağını' söyledi. İran'ın ABD üzerinde koz sahibi olup olmadığına ilişkin soruyu da yanıtladı. Trump, aynı basın toplantısında İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'yu ilgilendiren bir soruya 'Ben bir sorun çözücüyüm' karşılığını verdi. Bu ifade, Trump'ın karmaşık diplomatik meseleleri yönetme konusundaki özgüvenini ve kişisel diplomasi tarzını yansıttı. Netanyahu'yla ilgili sorunun içeriği tam olarak açıklanmasa da, yanıt ABD-İsrail ilişkilerinin güncel gündemine işaret etti. Açıklamalar, İran'la nükleer müzakerelerin kritik bir aşamada olduğu ve Washington-Kudüs hattında yakın koordinasyonun sürdüğü bir dönemde geldi. Trump'ın İran'a yönelik tehditkar tondaki uyarısı, diplomasiyi önceleyen ancak askeri seçeneği masada tutan yaklaşımını ortaya koyarken, 'sorun çözücü' vurgusu Netanyahu yönetimiyle kişisel angajmanının altını çizdi.

ABD Başkanı Donald Trump, İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokunun akıbetine ilişkin nihai kararını vermek üzere ulusal güvenlik ekibiyle Beyaz Saray Durum Odası'nda bir araya geldi. Trump, uranyumun ABD'ye teslim edilmesini ya da uluslararası denetimde imha edilmesini talep ederken, İran'ın nükleer silah geliştirmeyeceğini taahhüt etmesi, Hürmüz Boğazı'nın deniz trafiğine açılması ve bölgedeki mayınların temizlenmesi gibi koşulları sıraladı. İran liderinden gelen 'uranyumun ülkede kalması' yönündeki direktif ve Meclis Başkanı Galibaf'ın sert ifadeleri, müzakere sürecinde belirleyici oluyor. Rusya arabuluculuk önerirken, Kazakistan uranyuma ev sahipliği yapmaya hazır olduğunu bildirdi. İsrail Başbakanı Netanyahu'nun Trump'ı daha sert bir tutuma yönlendirme çabalarının şimdilik etkili olamadığı belirtiliyor. Türkiye Dışişleri Bakanı Fidan ise tarafların anlaşmaya yakın olduğu değerlendirmesinde bulundu. Uzmanlar, uranyum sorununun çözümünün bölgesel istikrar ve nükleer silahlanmanın önlenmesi bakımından hayati önem taşıdığına işaret ediyor.