İsrail ve İran

İran, Şubat ayında ABD ve İsrail'in düzenlediği hava saldırılarında ölen eski dini lider Ayetullah Ali Hamaney için haftalık resmi yas ve cenaze törenlerine başladı. Savaşın ilk gününde gerçekleşen saldırının ardından çatışmaların yoğunluğu nedeniyle ertelenen cenaze merasimi, kırılgan bir ateşkes ve Doha'da sürdürülen dolaylı müzakerelerin gölgesinde düzenleniyor. Hamaney'in naaşı Cuma günü Tahran'daki Büyük Musalla'ya getirildi ve ziyarete açıldı; resmi törenin hafta sonu boyunca Tahran, Kum, Meşhed ve Irak'ı kapsayacak şekilde devam etmesi planlanıyor. İranlı yetkililer, törenlere 15 milyona yakın kişinin katılmasını beklerken, Pakistan, Irak, Ermenistan ve Tacikistan gibi ülkelerden resmi heyetler de başkente ulaştı. Musalla'daki güvenlik önlemleri üst seviyede tutulurken, kalabalıklar arasında "Amerika'ya ölüm" ve "İsrail'e ölüm" sloganları duyuluyor. Rejim için bu törenler, savaşın ardından ayakta kaldığını ve devrimci coşkunun hâlâ güçlü olduğunu göstermesi açısından kritik bir sınav niteliğinde. Hamaney'in uzun süredir ertelenen cenazesi, İran'ın iç kamuoyunu konsolide etme ve dışarıya karşı direnç sergileme çabasının bir parçası olarak değerlendiriliyor. ABD ile varılan ön anlaşma ve ateşkes ortamında gerçekleşen merasim, Tahran'ın hem diplomatik süreci hem de iç meşruiyetini eş zamanlı yönetme girişimini yansıtıyor. Törenlerin özellikle Irak'ı da içine alan çok merkezli yapısı, İran'ın bölgesel etki alanına yönelik sembolik bir hatırlatma olarak görülebilir.

Gazze'de işgali sona erdirmeyi hedefleyen kapsamlı bir barış taslağı, taraflarca onaylanması durumunda 14 gün içinde ateşkesin yürürlüğe girmesini öngörüyor. Plana göre yönetim, Hamas'ın yer almayacağı bağımsız ve teknokrat bir ulusal komiteye devredilecek; İsrail güçleri belirlenen takvim çerçevesinde bölgeden çekilecek. Taslak aynı zamanda uluslararası gözetim altında yeniden imar sürecinin başlatılmasını da içeriyor. Teklifin ayrıntıları, Gazze'nin geleceğine ilişkin diplomasi trafiğinde yeni bir aşamaya işaret ederken, Hamas'ın yönetim dışı bırakılması ve teknokrat bir idare formülü çatışan taraflar arasındaki temel uyuşmazlık noktalarından birini oluşturuyor.

İsrail ordusu, ABD ile İran arasında sağlanan ateşkes mutabakatına ve mevcut ateşkese rağmen, Lübnan'ın güneyindeki Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı insansız hava aracıyla vurdu. Saldırıda dört kişi hayatını kaybetti. ABD Başkanı Donald Trump, İran'la bir ateşkes anlaşmasına varıldığını ve Hürmüz Boğazı'ndaki ablukanın sona erdiğini açıklamış, Tahran ise teklifi incelediğini bildirmişti. Buna karşın İsrail, Lübnan'ın güneyindeki 29 belde için tahliye uyarıları yaparak Beyrut'un Dahiye bölgesine hava saldırıları düzenledi. AB, Lübnan'ın ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgularken BM çatışmalarda düşüş gözlendiğini belirtti. Saldırı, ABD-İran hattında ilerleyen diplomatik sürecin sahadaki kırılganlığını ortaya koyuyor. İsrail'in operasyonlarına devam etmesi, varılan mutabakatın kapsayıcılığına yönelik soru işaretlerini artırırken, Lübnan'da sivil kayıplar ve altyapı hasarı derinleşiyor. Uluslararası aktörler, kalıcı bir ateşkes için Lübnan'ın da sürece dahil edilmesi çağrısında bulunuyor.

Milliyet yazarı Aslıhan Altay Karataş'ın haberine göre, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan AK Parti iktidarı boyunca Filistin davasını sahiplenerek İsrail'e yönelik eleştirilerini sürdürdü. Erdoğan'ın 2009 Davos'ta dönemin İsrail Cumhurbaşkanı Şimon Peres'e yönelik 'One Minute' çıkışı Ortadoğu'daki popülaritesini artırdı. İsrail'in 7 Ekim 2023'te başlattığı Gazze saldırılarına da dünyada en sert tepki gösteren liderler arasında yer aldı. Haber, İsrail'de Erdoğan'ın bu duruşuna ilişkin bir 'kompleks' oluştuğunu öne sürüyor. Bölgedeki diplomatik ve siyasi dengeler açısından Erdoğan'ın Filistin konusundaki tutumu, Türkiye-İsrail ilişkilerinde gerilim unsuru olmaya devam ediyor.

Trump'ın özel temsilcisi ve damadı Jared Kushner, ABD Başkanı Donald Trump'ın Gazze planındaki tıkanıklığı aşmak için İsrail ve Hamas liderleriyle iki gün süren görüşmelerini pazartesi günü tamamladı. Görüşmelerde somut bir ilerleme sağlanamadı ve tarafların mevcut pozisyonlarını koruduğu bildirildi. Temaslar, Hamas'ın Trump planının son aşamasını onaylamasından iki hafta sonra gerçekleşti. Ancak İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu plana destek vermeyi reddediyor. Bu durum, ABD'nin ara buluculuk çabalarına rağmen taraflar arasındaki anlaşmazlığın sürdüğünü gösteriyor.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'ın nükleer programına ilişkin bir iddiayı, sahte olduğu sonradan anlaşılan bir sosyal medya paylaşımına dayandırdı. NDTV'nin haberine göre, Netanyahu'nun kaynak olarak kullandığı paylaşımın gerçek dışı olduğu belirlendi. İran'ın nükleer programı otuz yıldır uluslararası inceleme altında bulunuyor; Tahran ise programın yalnızca sivil amaçlı olduğunu savunuyor. Bu olay, nükleer konulardaki açıklamaların doğrulanması gerekliliğini yeniden gündeme getirdi. Kaynağı sahte çıkan bir iddianın kamuoyuna yansıması, İsrail ile İran arasındaki yüksek gerilim ortamında bilgi doğrulamanın önemini ortaya koydu.

ABD ve İsrail'in İran'a yönelik askeri harekâtının 100. gününü aşan süreçte varılan kırılgan ateşkes, Hürmüz Boğazı'ndaki gemi saldırılarının ardından sona erdi. İran'ın dondurulmuş 6 milyar dolarlık varlığının Katar tarafından serbest bırakılmasını öngören geçici anlaşma, karşılıklı saldırılarla rafa kalktı. ABD Başkanı Trump, Türkiye'deki NATO zirvesinde ateşkesin bittiğini ilan ederken, İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan saldırıları BM Şartı'nın ihlali olarak niteledi. Trump, NATO müttefiklerini İran harekâtına yeterli destek vermemekle eleştirerek ittifak içindeki görüş ayrılıklarını derinleştirdi. NATO Genel Sekreteri Rutte ise İran'ın ateşkesi ihlal ettiğini savunarak yeni ABD saldırılarını "kesinlikle gerekli" olarak değerlendirdi. İran, Rusya'nın dayanışmasına teşekkür ederken, eski dini lider Hamaney'in önceki ABD-İsrail saldırılarında öldürülmesi gerilimi tırmandıran unsurlar arasında yer aldı. Savaşın küresel ekonomiye etkisi ağır oldu: Enerji piyasaları yeniden şekillenirken, yenilenebilir enerjiye geçiş hızlandı ve Hürmüz Boğazı'na alternatif arayışları yoğunlaştı. ABD'ye maliyetinin 100 milyar doları aştığı tahmin edilen çatışma, uluslararası güvenlik ve ticaret yolları açısından kritik riskler barındırmaya devam ediyor.

ABD ile İran arasındaki gerilim, Amerikan askerlerinin ölümüyle kritik bir eşiğe ulaştı. İran’ın Ürdün’deki bir ABD üssüne düzenlediği saldırıda iki asker hayatını kaybetti, bir asker kayboldu; ayrıca Irak’ta bir asker daha öldü. Bu kayıplar, Nisan başındaki ateşkesten bu yana düşmanca ateş sonucu verilen ilk can kayıpları olarak kayda geçti. ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), olayın ardından İran’a yönelik hava saldırılarının sekizinci gece üst üste sürdüğünü duyurdu; ilerleyen saatlerde saldırılar onuncu geceye ulaştı. İran medyası da ülkede patlama sesleri duyulduğunu bildirdi. ABD Başkanı Donald Trump, saldırıları “şehit düşen askerlerin anısına” gerçekleştirdiklerini belirterek, ölen her Amerikan askeri için İran’a “kat kat fazlasının” ödeteleceği uyarısında bulundu. Tahran yönetimi ise Suriye ve Ürdün’deki karşı saldırıların yanı sıra Hürmüz Boğazı’nda iki gemide patlama yaşandığını duyurdu. İranlı bir yetkili, çatışmaların “topyekûn savaşa” dönüştüğünü söylerken, ABD’li Demokratlar Trump’ı “savaşın kontrolünü kaybetmekle” suçlayarak saldırıların durdurulması çağrısı yaptı. Şubat ayında yeniden alevlenen çatışmalar, son bir haftada en ağır çatışmalara sahne olurken, taraflar arasındaki diplomatik kanalların işlevsiz kaldığı görülüyor. İran’ın Yemen’deki müttefiki Husilerin de gerilime dahil olması, bölgesel bir yayılma riskini artırıyor. Hürmüz Boğazı’ndaki patlama haberleri ise küresel enerji piyasalarını tedirgin etmeye başladı. ABD yönetimi içindeki siyasi bölünme ve uluslararası toplumdan yükselen itidal çağrılarına rağmen, askeri tırmanışın hız kesmediği gözleniyor.

Responsible Statecraft'ın değerlendirmesine göre, Fox News uzun süredir Cumhuriyetçi savaş propagandasının aracı olarak hareket ediyor. Ancak kanalın İran çatışmasına ilişkin yayınları özellikle agresif ve gerçeklikten kopuk bir hal aldı. Bu yayınlar, izleyicilere Başkan Donald Trump'ın İran'da neleri başarabileceğine dair çarpıtılmış bir tablo sunuyor. Bu durum, Fox'un editoryal bir kararla izleyici kitlesini Trump'ın İran politikasının başarılı olduğuna ikna etmeye çalıştığı izlenimini veriyor. Analiz, bu tür yanıltıcı yayınların Amerikan halkının dış politika anlayışını nasıl şekillendirdiğine ve İran'a yönelik diplomatik gerçeklerin göz ardı edilmesine yol açabileceğine işaret ediyor.