Birleşik Krallık ve Türkiye

Srebrenitsa soykırımı, savaş suçları ve insanlığa karşı suçlardan müebbet hapse mahkûm edilen eski Bosnalı Sırp komutan Ratko Mladiç'in cenazesi 7 Eylül'de Belgrad'da askeri törenle toprağa verildi. Binlerce kişi Sırp bayrakları ve Mladiç'in fotoğraflarıyla kilise önünde toplandı; tabut Sırp bayrağına sarıldı, madalyaları sergilendi ve törene üst düzey Sırp yetkililer ile Sırp Ortodoks Patriği Porfirije katıldı. Cenaze, Sırbistan devlet televizyonunda canlı yayınlandı. Avrupa Birliği, savaş suçlusunun yüceltilmesine sert tepki gösterdi; AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ile AB Konseyi Başkanı Antonio Costa, Sırp yetkililerin törene katılımının Avrupa'nın karanlık dönemiyle yüzleşmedeki başarısızlığını gösterdiğini belirtti. AB genişlemeden sorumlu komiserin Sırbistan ziyareti iptal edildi. Türkiye Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Öncü Keçeli de 8 Eylül'de yaptığı açıklamada töreni 'kabul edilemez' olarak nitelendirdi ve ağır suçların inkârı anlamına geldiğini ifade etti. Belgrad'daki Kızılyıldız taraftarlarının bir maçta Mladiç'i onurlandırması, yüceltme pratiğinin cenaze töreniyle sınırlı olmadığını ortaya koydu.

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan, geçen hafta Mekke'de imzalanan savunma anlaşması çerçevesinde siyasi ve askeri koordinasyon mekanizmaları kuracak. Ankara'daki savunma bakanlığının açıklamasına göre bu mekanizmalar taraflar arasında eşgüdümü sağlarken savunma sanayii işbirliğini de derinleştirecek. Anlaşma; Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ve Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif'in katılımıyla imzalanmıştı. Ankara, anlaşmanın NATO üyeliğine alternatif oluşturmadığını ve İttifak'ın 5. Maddesi ile çelişmediğini vurguladı. Türk askerinin bölgesel krizlere çekileceği yönündeki yorumlar da reddedildi. İsrail basınında yer alan analizlerde anlaşmanın Türkiye için savunma sanayii ve ekonomik kazanım kapısı olabileceği, bazı değerlendirmelerde ise buna karşı yeni ittifak senaryolarının tartışıldığı belirtildi.

ABD Başkanı Donald Trump, Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması'nı memnuniyetle karşıladığını açıkladı. Truth Social platformundan yaptığı paylaşımda, üç ülkenin anlaşmayı 'nihayet' imzalamasından duyduğu memnuniyeti dile getirdi ve bunu 'Orta Doğu'nun bir araya geldiğinin' bir göstergesi olarak nitelendirdi. Trump'ın açıklaması, savunma iş birliğine yönelik bu adımın bölgesel ittifaklar açısından önemli bir gelişme olarak görüldüğünü ortaya koyuyor. Anlaşmanın ayrıntılarına ilişkin resmi bir açıklama yapılmazken, Trump'ın ifadesi anlaşmanın imzalandığını teyit ediyor ve Washington'un bu tür bölgesel savunma düzenlemelerine verdiği desteği yansıtıyor. Pakistan, Suudi Arabistan ve Türkiye arasındaki bu paktın, üç ülkenin askeri ve stratejik ilişkilerini derinleştirmesi bekleniyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, geçen hafta Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması'na daha fazla ülkenin katılmasını umduğunu açıkladı. Erdoğan bu açıklamayı çarşamba günü yaptı; anlaşma ise cuma günü imzalanmıştı. Bölgenin ABD-İran savaşının etkileri ve çatışmalarla sarsıldığı bir dönemde imzalanan anlaşma, bölgesel istikrarı hedefliyor. Erdoğan, vizyonlarının sınırlı olmadığını belirterek anlaşmanın genişletilmesini istedi. Adımın diplomatik ve güvenlik bağlamı, bölgesel aktörlerin dahil olduğu gerilim ortamında şekilleniyor.

Temmuz ayında Ankara'nın ev sahipliğinde düzenlenen NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi, müttefikler arasında en az 50 milyar dolarlık savunma tedarik ve yatırım anlaşmasına sahne oldu. Zirve kapsamındaki Savunma Sanayii Forumu'nda 40 milyar dolarlık anti-drone programı ve yeni nesil AWACS projesi duyurulurken, Hollanda 3 milyar avroluk savunma anlaşması açıkladı. Kanada öncülüğünde Türkiye'nin de aralarında bulunduğu dokuz ülke, askeri üretim projelerine düşük maliyetli kredi sağlayacak 134 milyar dolarlık savunma bankasını kurdu. Türkiye ve Birleşik Krallık geniş kapsamlı bir güvenlik ve savunma ortaklığı anlaşması imzalamaya hazırlanırken, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz müttefikler arasındaki savunma sanayii ticaret kısıtlamalarının kaldırılması çağrısında bulundu. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ve AB Konseyi Başkanı Antonio Costa zirvede birlik mesajı verdi. Buna karşın zirvenin kapanışında Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın liderlere isme özel işlenmiş birer revolver hediye etmesi uluslararası basında geniş yankı uyandırdı. Kimi liderler silahı beraberinde götürürken, İngiltere Başbakanı Starmer hediyeyi Türkiye'de bıraktı, von der Leyen ise askeri müzeye bağışlayacağını açıkladı. Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova, zirvenin ittifakın çatışmacı tutumunu gösterdiğini öne sürdü. Erdoğan ise zirveye yönelik eleştirilere sert tepki göstererek, "Türkiye'nin müstesna ev sahipliğine kara çalmak için akla hayale gelmedik hezeyanlar üretiyorlar" ifadesini kullandı. Zirvenin Ankara ekonomisine konaklama, yeme içme, ulaşım ve alışveriş harcamalarıyla yaklaşık 900 milyon liralık (19 milyon dolar) katkı sağladığı belirtildi. Erdoğan'ın başkanlığında toplanan Kabine'de ise F-35 savaş uçağı alımı, terörle mücadele süreci ve enflasyonla mücadele gibi başlıklar ele alındı. Ankara zirvesi, ittifak içi savunma iş birliklerini derinleştirirken, diplomatik semboller üzerinden yaşanan tartışmalarla da dikkat çekti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Edirne’deki açıklamasında ‘Terörsüz Türkiye’ hedefinde tempoyu artıracaklarını belirtirken, TBMM Başkanı Kurtulmuş da örgütün tasfiyesinin ardından Meclis’in gerekli yasal düzenlemeleri kısa sürede yapacağını söyledi. FETÖ’nün 15 Temmuz darbe girişiminin 10. yılındaki anma etkinliğinde Erdoğan, örgütle mücadelede rehavete kapılmayacaklarını vurguladı; milli güvenlikten taviz verilmeyeceğini, savunmada yapay zekâ ve siber tehditlere karşı hazırlıklı olunması gerektiğini kaydetti. NATO Liderler Zirvesi kapsamında Ankara’da Slovakya Cumhurbaşkanı, Karadağ ve Arnavutluk başbakanlarıyla ikili görüşmeler yapan Erdoğan, ulaştırma ve enerji iş birliğinin yanı sıra Avrupa güvenlik mimarisi konularını ele aldı. Aynı süreçte İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan ile telefonla görüşen Erdoğan, İran-ABD mutabakatından memnuniyetini dile getirdi. Pakistan Genelkurmay Başkanı’nın Ankara ziyareti ve Liberya Cumhurbaşkanı ile yapılan kabul, yürütülen yoğun diplomatik trafiği tamamladı. Srebrenitsa soykırımının 31. yılı dolayısıyla yayımlanan anma mesajlarında Erdoğan, ‘Srebrenitsa’yı asla unutmayacağız’ ifadesini kullandı. Ekonomi alanında ise 2026’yı zirveler yılı olarak nitelendirirken, Ankara Havalimanı ve bağlantı yollarının açılışında motivasyonlarını bozmayacaklarını belirtti.

Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi, Türkiye'nin ittifak içindeki artan stratejik rolünü ve savunma sanayisindeki kabiliyetlerini gözler önüne serdi. Zirve sırasında düzenlenen 'Ankara'da Müttefikler' programı kapsamında 40'tan fazla ülkenin katılımıyla 70 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğü temsil eden toplantılar gerçekleştirildi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye'nin askeri kabiliyetleri, stratejik konumu ve savunma sanayisi kapasitesiyle NATO'nun dönüşümünün merkezinde yer aldığını vurguladı. Zirve, ABD yaptırımları ve F-35 programı gibi konularda önemli sinyallere sahne oldu. Uzmanlar, Trump yönetiminin CAATSA yaptırımlarını kaldırma ve F-35 satışını yeniden gündeme getirme olasılığını stratejik bir pazarlığın parçası olarak değerlendirirken, Türkiye'nin S-400'lerden SAMP/T'ye uzanan savunma dönüşümü dikkat çekti. Hollanda Genelkurmay Başkanı, ABD'nin bazı askeri kabiliyetlerini geri çekmesiyle Türkiye'nin NATO'daki rolünün daha da büyüyeceğini öngördü. Diplomatik alanda ise Erdoğan, Srebrenitsa soykırımının tekrarlanmasını önleme konusunda Türkiye'nin kararlılığını yineledi ve Bosna Hersek'teki istikrarın Balkanlar için önemine vurgu yaptı. Zirve, Türkiye'nin küresel görünürlüğünü artırırken, ittifak içindeki ulusal çıkar çatışmaları ve transatlantik güven krizini de gündeme getirdi.

ABD merkezli düşünce kuruluşu Atlantic Council, Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi'ne ilişkin kapsamlı bir değerlendirme yayımladı. 'Ankara Zirvesi'nden 11 Çıkarım' başlıklı analizde savunma harcamaları, Ukrayna savaşı, Orta Doğu dengeleri ve savunma sanayi iş birliği gibi başlıklar öne çıktı. Metinde, Türkiye'nin ittifak içindeki artan stratejik ağırlığı ve 'her zamankinden daha yakın' konumuna özel vurgu yapıldı. Analiz, zirvenin NATO'nun güney kanadındaki tehditlere karşı ortak tutum geliştirme çabalarını ve Türkiye'nin bu çerçevedeki kilit rolünü mercek altına alıyor. Özellikle savunma sanayiinde atılan adımlar ve Ukrayna krizinde yürütülen diplomatik girişimler, Ankara'nın hem bölgesel hem küresel krizlerdeki angajmanını yansıtıyor. Değerlendirme, Türkiye-NATO ilişkilerinin son dönemde ulaştığı eşgüdüm seviyesinin altını çiziyor. Zirve sonuçları, Türkiye'nin transatlantik güvenlik mimarisindeki konumunun pekiştiğine işaret ederken, üye ülkeler arasındaki savunma yükü paylaşımı tartışmalarına da yeni bir perspektif sunuyor. Atlantic Council'in çıkarımları, NATO'nun gelecek stratejilerinde Ankara'nın ağırlığının daha belirgin hissedileceğini ortaya koyuyor.

36. NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi, 7-8 Temmuz’da Ankara’da 32 müttefik ülkenin liderlerinin katılımıyla yapıldı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, müttefikler arası savunma işbirliğindeki kısıtlamaların kaldırılması çağrısında bulunurken, Türkiye’nin Çelik Kubbe hava savunma projesine 24 milyar dolar ayırdığını açıkladı. Zirve sonuç bildirgesinde, 5. madde ve transatlantik bağa sarsılmaz bağlılık vurgulanırken, müttefiklerin 50 milyar doları aşan yeni tedarik anlaşmaları imzaladığı ve kolektif üretim kapasitesini artırma taahhüdü yer aldı. Zirveye ‘NATO 3.0’ yorumu yapılırken, Avrupa’nın güvenlikte daha fazla sorumluluk üstleneceğine dair güçlü sinyaller verildi. NATO Genel Sekreteri Rutte, Türkiye’nin savunma altyapısının büyüklüğüne ve ihracat kapasitesine dikkat çekerek “size ihtiyacımız var” dedi. İran ise bildirideki nükleer program eleştirilerine sert tepki göstererek ABD ve İsrail’i suçladı. Türkiye’nin ev sahipliği, liderlerin diplomatik temasları ve zirve marjında sunulan gastrodiplomasi örnekleri uluslararası medyada geniş yankı buldu. Zirve, Rusya-Ukrayna savaşının gölgesinde Avrupa’nın ABD’ye askeri bağımlılığı azaltma arayışını netleştirirken, Türkiye’nin ittifak içindeki ağırlığını perçinledi. Öncesinde İstanbul’daki NATO Parlamenter Zirvesi’nde yapılan istişareler ve NATO yetkililerinin Türkiye’ye yönelik övgüleri, Ankara’nın ‘üç temel ölçütte güçlü müttefik’ olduğu mesajını pekiştirdi.

7-8 Temmuz'da Ankara'da düzenlenecek NATO Liderler Zirvesi öncesinde, Türkiye'de güvenlik operasyonları ve savunma diplomasisi öne çıktı. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı'nca yürütülen soruşturmalar kapsamında terör örgütlerine yönelik düzenlenen operasyonlarda 225 şüpheli gözaltına alınırken, 178'i tutuklandı. Gözaltına alınanlar arasında gazeteci, akademisyen ve sivil toplum temsilcilerinin de bulunduğu bildirildi. İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) tutuklamaları kınarken, Dezenformasyonla Mücadele Merkezi (DMM) operasyonların sivil toplum hedefli olduğu iddialarını yalanladı. Zirve güvenliği için 'Turkuaz' adı altında üst düzey tedbirler alındığı duyuruldu. Eş zamanlı olarak ABD yönetiminin, Türkiye'nin yerli savaş uçağı KAAN'da kullanılmak üzere 700 milyon doları aşan jet motoru satışını ilerletmeye hazırlandığı iddia edildi. Reuters'ın haberine göre Trump yönetimi, Kongre'deki itirazlara rağmen satış onayını NATO Zirvesi öncesinde tamamlamayı planlıyor. Bu adım, iki ülke arasındaki savunma iş birliğinde yeni bir aşamaya işaret ederken, Demokrat milletvekilleri Kongre'nin denetim yetkisinin baypas edildiğini savundu. Avrupa'nın önde gelen ekonomileri savunma harcamalarını artırma kararı alırken, analizler Ankara zirvesinin Türkiye'nin NATO içindeki stratejik konumunu pekiştirebileceğine dikkat çekiyor.