Kanada ve ABD

ABD’nin 13 gece süren hava saldırılarını askıya almasının ardından İran da misillemelerini durduracağını açıkladı. Ancak Tahran, kısa süre sonra Hürmüz Boğazı’ndaki ticari gemilere ve Ürdün’deki ABD güçlerine sürpriz saldırılar düzenledi. Trump, İran’la kısa sürede bir anlaşma sağlanması umuduyla şimdilik yeni bir saldırıdan kaçınacağını söyledi; görüşmeleri Tahran için savaşın genişlemesini önlemede ‘son şans’ olarak niteledi. İran ise Washington ile doğrudan müzakereleri yeniden başlatmadığını belirtti. Bu sırada Pakistan Başbakan Yardımcısı, İran Dışişleri Bakanı ile yaptığı görüşmede ikili mutabakat zaptındaki taahhütlerin ilerletilmesi gerektiğini vurguladı ve Çin silahlarının geçişine aracılık edildiği iddialarını yalanladı. İran, ABD’yi Hürmüz’deki seyrüseferin yeniden açılmasına ilişkin savaş sonrası anlaşmayı ihlal etmekle suçladı. Trump ise mühimmat kıtlığı haberlerini reddederek ABD’nin ‘çok büyük miktarda’ mühimmata sahip olduğunu öne sürdü. ABD ham petrol stokları dalgalanırken, piyasalar belirsizliğe tepki gösterdi. İran’ın saldırılarına devam etmesi, kırılgan ateşkesi ve diplomatik çabaları gölgeliyor.

Kanada Başbakanı Mark Carney, çarşamba günü konut politikası hakkında düzenlediği basın toplantısında teleprompterin çalışmaması üzerine 'Bunun bir komplo olduğunu düşünmüyorum' diyerek ABD Başkanı Donald Trump'a göndermede bulundu. Bu ifade, Trump'ın daha önce yürüyen merdiven ve teleprompter arızalarını komplo iddialarıyla soruşturmaya açmasına bir atıf olarak değerlendirildi. Carney'nin esprili tepkisi, iki lider arasındaki siyasi iletişimin mizahi boyutunu ortaya koyarken, olay uluslararası basında geniş yer buldu. Teknik bir aksaklığın siyasi bir nükteye dönüştüğü bu an, Kanada-ABD ilişkileri bağlamında önemli bir diplomatik krize yol açmasa da, Trump'ın geçmişte benzer durumları ciddiyetle ele alması nedeniyle ironik bir anı olarak kayda geçti.

İran'ın Hürmüz Boğazı'nda anlaşma iddialarını yalanlamasıyla birlikte hafta başındaki diplomatik iyimserlik yerini belirsizliğe bıraktı. ABD Dışişleri Bakanı Rubio'nun 'sağlam' olarak nitelediği öneriye rağmen Tahran, boğazın ABD'nin düşmanca eylemleri sürdüğü müddetçe kapalı kalacağını duyurdu. Umman üzerinden yeni ve geçici bir güzergah için görüşmeler yapılsa da İran, Washington ile doğrudan müzakereyi reddetti. Küresel petrol fiyatları bu gelgitlerle dalgalanırken, ABD ordusu İran'a baskı için 'alışılmadık yollar' arayışına girdi. Eş zamanlı olarak çatışmalar Irak'a sıçradı. ABD ve Suudi Arabistan, İran destekli Irak milislerine yönelik hava saldırıları düzenledi; en az 20 Haşdi Şabi mensubu öldürüldü. Yemen'deki Husiler ise Irak topraklarından Suudi Arabistan'a insansız hava aracı saldırıları gerçekleştirdi. Bu gelişmeler, İran'la bağlantılı gruplar arasındaki koordinasyonun arttığına ve bölgesel bir yayılma riskine işaret ediyor. Hürmüz Boğazı'nda sıkışan binlerce sivil denizci ise çatışmaların ortasında kaldı. Bazı gemiler aylardır İran donanmasının elinde tutuluyor. ABD'nin boğazda mayın bulunmadığını açıklaması ve İran'ın yönetim hakkını 'yasal ve güvenlik' gerekçelerine dayandırması, stratejik su yolundaki kilidi daha da karmaşık hale getiriyor.

Kanada'daki orman yangınlarından yükselen yoğun duman, ABD'nin Orta Batı'dan Kuzeydoğu'ya kadar uzanan geniş bir bölgesini etkisi altına aldı. Perşembe ve Cuma günleri hava kalitesinin tehlikeli seviyelere düşmesiyle milyonlarca Amerikalıya kapalı alanlarda kalmaları uyarısı yapıldı. ABD Başkanı Donald Trump, Kanada'yı yangın dumanının yarattığı kirlilikten sorumlu tutarak mevcut gümrük tarifelerine 'hesaplanamaz maliyeti' ekleyeceğini söyledi. Öte yandan Cumhuriyetçi yetkililer, Kanada ve hükümet yetkililerine yaptırım uygulama tehdidinde bulundu. Bu çıkışlar, iklim koşullarının tetiklediği çevre sorunlarının uluslararası ticarete ve diplomasiye nasıl yansıyabileceğini gösteriyor. Zaten gergin olan ABD-Kanada ticari ilişkilerinde yeni bir kriz kapısı aralanırken, Washington'un adımlarının pratikte nasıl karşılık bulacağı belirsizliğini koruyor.

Süper Tayfun Bavi, Kategori 5 kasırga kuvvetiyle Pazartesi sabahı Guam ve Kuzey Mariana Adaları'nı etkiledi. Özellikle Rota adası doğrudan tayfunun gözüne maruz kaldı; saatte 290 kilometre hıza ulaşan rüzgârlar altyapıda büyük hasara yol açtı, on binlerce kişi elektriksiz kaldı. Yetkililer can kaybı bildirmezken, bölgede 'felaket' boyutunda yıkım yaşandığı ve yapıların haftalarca kullanılamayabileceği uyarısı yapıldı. Eş zamanlı olarak Tayfun Maysak, Çin'in güneyindeki Guangxi bölgesinde sel felaketine neden oldu. Nanning kentinde şiddetli yağışlar baraj duvarının yıkılmasına, nehir taşkınlarına ve en az iki kişinin ölümüne yol açtı; 480 bin kişi tahliye edildi. Hainan ve Vietnam da fırtınadan etkilendi. Pasifik'teki bu iki güçlü tayfun, aşırı hava olaylarının bölgedeki sıklığını ve yıkım potansiyelini gözler önüne serdi. ABD toprakları ile Çin'de eş zamanlı yürütülen afet müdahaleleri, altyapı dayanıklılığı ve bölgesel güvenlik tartışmalarını beraberinde getirdi. Öte yandan Bavi'nin ilerleyerek Çin'in doğu kıyılarını tehdit etmesi bekleniyor.

ABD Senatörü Ron Wyden (Demokrat), Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve Adalet Bakan Yardımcısı Todd Blanche’a çağrıda bulunarak, Kanada’nın Amerikan teknoloji altyapısını gözetim amaçlı kullanacağını öne sürdüğü yasa teklifine karşı baskı uygulanmasını istedi. Wyden’a göre, Ottawa’da görüşülen düzenleme, ABD’li şirketlerin sistemlerini istismar edebilecek bir gözetim mekanizması öngörüyor. Senatör, Trump yönetiminin en üst düzey yetkililerini muhatap alarak, yasa teklifinin ikili ilişkilerde güven sorununa yol açabileceği uyarısında bulundu. Kanada’daki yasama sürecine doğrudan müdahale anlamına gelebilecek bu talep, sınır ötesi veri paylaşımı ve ulusal güvenlik konularında Washington ile Ottawa arasında yeni bir gerilim hattı oluşturabilir.

Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi, Türkiye'nin ittifak içindeki artan stratejik rolünü ve savunma sanayisindeki kabiliyetlerini gözler önüne serdi. Zirve sırasında düzenlenen 'Ankara'da Müttefikler' programı kapsamında 40'tan fazla ülkenin katılımıyla 70 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğü temsil eden toplantılar gerçekleştirildi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye'nin askeri kabiliyetleri, stratejik konumu ve savunma sanayisi kapasitesiyle NATO'nun dönüşümünün merkezinde yer aldığını vurguladı. Zirve, ABD yaptırımları ve F-35 programı gibi konularda önemli sinyallere sahne oldu. Uzmanlar, Trump yönetiminin CAATSA yaptırımlarını kaldırma ve F-35 satışını yeniden gündeme getirme olasılığını stratejik bir pazarlığın parçası olarak değerlendirirken, Türkiye'nin S-400'lerden SAMP/T'ye uzanan savunma dönüşümü dikkat çekti. Hollanda Genelkurmay Başkanı, ABD'nin bazı askeri kabiliyetlerini geri çekmesiyle Türkiye'nin NATO'daki rolünün daha da büyüyeceğini öngördü. Diplomatik alanda ise Erdoğan, Srebrenitsa soykırımının tekrarlanmasını önleme konusunda Türkiye'nin kararlılığını yineledi ve Bosna Hersek'teki istikrarın Balkanlar için önemine vurgu yaptı. Zirve, Türkiye'nin küresel görünürlüğünü artırırken, ittifak içindeki ulusal çıkar çatışmaları ve transatlantik güven krizini de gündeme getirdi.

7-8 Temmuz'da Ankara'da düzenlenecek NATO Liderler Zirvesi öncesinde, Türkiye'de güvenlik operasyonları ve savunma diplomasisi öne çıktı. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı'nca yürütülen soruşturmalar kapsamında terör örgütlerine yönelik düzenlenen operasyonlarda 225 şüpheli gözaltına alınırken, 178'i tutuklandı. Gözaltına alınanlar arasında gazeteci, akademisyen ve sivil toplum temsilcilerinin de bulunduğu bildirildi. İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) tutuklamaları kınarken, Dezenformasyonla Mücadele Merkezi (DMM) operasyonların sivil toplum hedefli olduğu iddialarını yalanladı. Zirve güvenliği için 'Turkuaz' adı altında üst düzey tedbirler alındığı duyuruldu. Eş zamanlı olarak ABD yönetiminin, Türkiye'nin yerli savaş uçağı KAAN'da kullanılmak üzere 700 milyon doları aşan jet motoru satışını ilerletmeye hazırlandığı iddia edildi. Reuters'ın haberine göre Trump yönetimi, Kongre'deki itirazlara rağmen satış onayını NATO Zirvesi öncesinde tamamlamayı planlıyor. Bu adım, iki ülke arasındaki savunma iş birliğinde yeni bir aşamaya işaret ederken, Demokrat milletvekilleri Kongre'nin denetim yetkisinin baypas edildiğini savundu. Avrupa'nın önde gelen ekonomileri savunma harcamalarını artırma kararı alırken, analizler Ankara zirvesinin Türkiye'nin NATO içindeki stratejik konumunu pekiştirebileceğine dikkat çekiyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın eşi Emine Erdoğan, 36. NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi kapsamında kente gelen lider eşlerini ağırladı. Etkinlikte konuşan Erdoğan, çocuk güvenliğinin dijital platformların tasarımında öncelikli ilke olması gerektiğini belirterek, 'Çocuk güvenliği dijital platformlara sonradan eklenen bir ayar değil, tasarımın ilk ilkesi olmalıdır' dedi. Erdoğan, algoritmaların şeffaflığına vurgu yaparak, 'Algoritmaların kara kutusu açılmalı, teknoloji şirketleri ürünlerinin toplumsal etkilerini bağımsız denetime sunmalıdır' ifadelerini kullandı. Bu çağrı, teknoloji devlerinin hesap verebilirliği ve çocukların çevrimiçi korunması konusunda artan uluslararası duyarlılığın bir yansıması olarak dikkat çekti. NATO Zirvesi gibi yüksek profilli bir diplomatik ortamda gündeme getirilen bu konu, dijital çağda çocuk haklarının korunmasının sınır ötesi bir mesele haline geldiğini gösteriyor. Erdoğan'ın ev sahipliği, Türkiye'nin bu alandaki farkındalık ve düzenleme çabalarına uluslararası bir platform kazandırdı.

Ankara'da bugün başlayan NATO zirvesinde liderler, ABD Başkanı Donald Trump'ın savunma bütçelerini artırma yönündeki talepleri karşısında somut adımlar göstermeye çağrılıyor. Washington, müttefiklerin askeri harcamalarını GSYİH'nın %2'sine çıkarma taahhütlerini yerine getirmesi konusunda ısrarcı. Zirve, son altı ayda yaşanan siyasi dalgalanmaların ardından öngörülemez Trump'ı yatıştırma çabası olarak değerlendiriliyor. ABD'nin baskıları, ittifak içinde savunma yük paylaşımı tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Liderlerin Ankara'da somut planlar sunması beklenirken, Trump'ın kişisel diplomasi tarzı nedeniyle görüşmelerin seyri belirsizliğini koruyor. NATO'nun geleceği açısından kritik görülen bu zirvede, transatlantik ilişkilerin gergin seyri dikkat çekiyor.