İran ve Tunus

Küresel petrol fiyatları, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferi yeniden başlatacak bir anlaşmaya yaklaşıldığına dair işaretlerle sert düştü. Brent petrolü yüzde 4,2 değer kaybederek 99 doların altına inerken, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio 'oldukça sağlam' bir teklifin masada olduğunu belirtti. Teklif, boğazın açılmasını, sınırlı süreli nükleer müzakereleri ve bazı yaptırımların kaldırılmasını içeriyor. Ancak ABD Başkanı Trump, anlaşma tamamlanana kadar ablukanın süreceğini vurguladı. Diplomatik ilerlemeye rağmen nükleer anlaşmazlık çözüme kavuşmadı. İran'ın BM misyonu Washington'u 'yalan ve dezenformasyon' yaymakla suçlarken, Tahran ABD ile nükleer konuda şu anda herhangi bir görüşme yapılmadığını duyurdu. Uzlaşının ateşkesi uzatma ve seyrüseferi serbest bırakma üzerinde yoğunlaştığı, ancak İran'ın nükleer programına dair temel uyuşmazlığın sürdüğü bildiriliyor. AB, Hürmüz Boğazı'nda güvenliği sağlamak için daha fazla donanma gemisi gerekeceğini açıklarken, Beyaz Saray'da İran stratejisinin nihai hedefi konusunda belirsizlik devam ediyor.

İran, merhum Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney için aylarca ertelenen devlet cenaze törenini, sıkı güvenlik önlemleri altında başlattı. Altı gün sürmesi planlanan törenler, Tahran başta olmak üzere birden çok kentte düzenleniyor. Organizasyon, İran tarihindeki en büyük devlet cenazesi olma özelliği taşıyor. Törenler, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı, nükleer program ve yaptırımlar konularında süren kırılgan diplomatik görüşmelere denk geldi. Yetkililer, hem geniş katılım beklenen merasimlerin güvenliğini sağlamak hem de bölgesel gerilimlerin tırmanmasını önlemek amacıyla kapsamlı tedbirler aldı.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

İran, savaşın ilk günü ABD ve İsrail hava saldırılarında öldürülen eski dini lider Ayetullah Ali Hamaney için aylar sonra görkemli bir cenaze törenine hazırlanıyor. Cuma günü Tahran'daki Büyük Musalla'da başlayan ve altı gün sürmesi planlanan matem programı kapsamında; başkentin yanı sıra Kum, Meşhed ve Irak'ta da kitlesel yürüyüşler düzenlenecek. Milyonlarca kişinin katılması beklenirken, dev portreler asıldı, oteller indirim yaptı, ulaşım seferleri yeniden düzenlendi. Hamaney'in ölümü, İran rejimi için kritik bir dayanıklılık sınavına işaret ediyor. Savaşın zirvesinde ertelenen cenaze, şimdi kırılgan bir ateşkes ve Doha'da ABD ile dolaylı müzakerelerin sürdüğü bir dönemde gerçekleşiyor. Rejim, törenleri halk desteğinin bir göstergesi ve devrimci coşkunun kanıtı olarak sunmayı hedefliyor. Otuz yıl boyunca İran'a liderlik eden Hamaney'in ardından ülkenin nasıl bir yön izleyeceği belirsiz. Ancak cenaze programının özenle planlanması, rejimin istikrar vurgusunu öne çıkarıyor. Ateşkes anlaşması ve diplomatik temasların gölgesinde başlayan matem haftası, İran İslam Cumhuriyeti'nin hem iç kamuoyuna hem de dış dünyaya verdiği bir dayanıklılık mesajı niteliğinde.

İran'da öldürülen dini lider Ayetullah Ali Hamaney'in oğulları Mustafa, Meysam ve Mesud Hamaney, İmam Humeyni Büyük Musalla'da düzenlenen cenaze töreninde yas tutanların arasına katıldı. Yeni Dini Lider olarak ilan edilen Mücteba Hamaney ise henüz kamuoyunun önüne çıkmadı. Törende Devrim Muhafızları Ordusu ve Kudüs Gücü komutanları ender görülen bir biçimde bir araya geldi. İran ordusu, mevcut ateşkesin muharebe hazırlığını artırmak için kullanıldığını duyururken, herhangi bir 'düşman hatasının' 'kesin karşılık' göreceği uyarısında bulundu. Bu çıkış, ulusal yas ile birlikte sergilenen askeri meydan okumanın, geçiş sürecindeki İran'ın hem içerideki hem de dışarıdaki algı yönetimine dönük olduğunu gösteriyor. Bölgesel gerilimlerin ortasında yeni liderin henüz görünür olmaması, siyasi belirsizliği ve olası güç mücadelesi endişelerini canlı tutuyor.

ABD ve İsrail'in İran'a açtığı 'seçim savaşı' yüz günü geride bırakırken, küresel ekonomik, askeri ve siyasi güç dengeleri Washington aleyhine temelden değişti. Bu gereksiz askeri müdahale, yalnızca doğrudan yıkımıyla değil, yarattığı geniş çaplı yan etkilerle de dünya düzenini sarstı. Çatışma, küresel güvenlik ortamını istikrarsızlaştırmanın yanı sıra iklim değişikliğiyle mücadele gibi kritik alanlardaki ilerlemeyi de baltaladı. Uzmanlar, savaşın etkilerinin kalıcı olabileceğini ve ABD'nin uluslararası alandaki etkinliğini geri dönülmez biçimde zayıflattığını belirtiyor.

Pakistan Başbakanı Shahbaz Sharif, 3-5 Temmuz tarihlerinde İran ve Türkiye'ye resmi ziyaretler gerçekleştirecek. Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Tahir Andrabi, İran ziyareti sırasında Başbakan'ın, 28 Şubat'ta ABD-İsrail saldırılarında öldürülen İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in cenaze törenine katılacağını açıkladı. Ziyaret, Pakistan'ın İran'la dayanışma mesajı olarak değerlendiriliyor. Bölgedeki gerilimlerin tırmandığı bir dönemde gerçekleşen bu seyahat, Pakistan'ın İran'la diplomatik ilişkilerini öne çıkarıyor. Ayrıca Türkiye ayağında ikili konuların ele alınması bekleniyor. İran'ın üst düzey liderliğine yönelik suikast sonrası uluslararası tepkiler ve bölgesel dinamikler, ziyareti önemli kılıyor. Hamaney'in cenaze törenine katılım, İran-Pakistan ilişkilerinde sembolik bir adım olarak görülüyor. İki ülke arasındaki enerji ve güvenlik işbirliği konularının da gündeme gelmesi olası. Öte yandan, NATO müttefiki Türkiye ile yapılacak görüşmelerin, Pakistan'ın batıyla dengeli diplomasisini yansıttığı belirtiliyor.

ABD ile İran arasında 108 gün süren savaşın ardından varılan geçici barış anlaşmasının 19 Haziran’da Cenevre’de imzalanması bekleniyor. Anlaşma, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını ve İran’ın petrol ihracatına derhal başlamasını öngörüyor; bu, küresel petrol fiyatlarının düşmesine yol açtı. Ayrıca, İran’ın nükleer programını ele alacak kalıcı barış müzakerelerinin yeniden başlaması için zemin hazırlandı. G7 liderleri anlaşmayı memnuniyetle karşılasa da, İran’ın balistik füze programını kapsamadığı için daha geniş görüşmeler çağrısı yaptı. ABD’de bazı senatörler şüphelerini dile getirirken, Türkiye arabuluculuk çabalarıyla sürece katkıda bulundu. İran’a 300 milyar dolarlık ekonomik kalkınma programına erişim sağlanması, ülkeye önemli bir mali rahatlama getirecek. Geçici mutabakat, Orta Doğu’da istikrar beklentilerini artırsa da, taraflar arasındaki güvensizlik ve nihai anlaşmanın karmaşık müzakerelere bağlı olması belirsizliği koruyor. Trump yönetimi, savaştan pragmatik bir çıkış yaparken, başlangıçtaki maksimalist hedeflerine ulaşamadı.

Foreign Policy'nin analizine göre, İran savaşı küresel güç dengesinde köklü değişiklikler yarattı. Savaşın en belirgin sonucu, ABD ve İsrail'in uluslararası alanda yıllarca sürecek bir zayıflık dönemine girmesi oldu. Bu zayıflama, Orta Doğu'daki ittifakların yeniden yapılanmasına ve küresel güç mücadelesinde yeni denklemlerin oluşmasına yol açabilir. Uzmanlar, Washington ve Tel Aviv'in eski etkinliğini kaybetmesinin bölgesel ve küresel aktörlerin pozisyonlarını gözden geçirmesine neden olacağını belirtiyor.