İran ve Ürdün

Hürmüz Boğazı'nda ticari gemilere yönelik füze saldırıları ve ABD'nin İran'a misilleme olarak düzenlediği saldırılar, iki ülke arasında İsviçre'de yapılması planlanan barış görüşmelerinin askıya alınmasına yol açtı. İran Devrim Muhafızları tarafından ateşlenen füzeler en az üç tankere isabet etti; Katar'a ait bir LNG gemisi de saldırıda hasar gördü. ABD, ticari denizciliğe yönelik saldırıları gerekçe göstererek İran mevzilerini vururken, küresel enerji arzı için kritik öneme sahip bu rotada yaşanan gerilim petrol piyasalarında tedirginliğe neden oldu. Diplomatik cephede İran, ateşkes şartları netleşene kadar ABD elçileriyle görüşmeyi reddetti ve Hürmüz Boğazı'nda gemiler için yalnızca kendi onayladığı rotaların kullanılması uyarısında bulundu. Müzakere sürecinin çökmesi, İran'ın nükleer programının sınırlandırılması gibi başlıkları belirsizliğe sürükledi. İran lideri Ali Hamaney'in cenaze törenleri sırasında yükselen tansiyon, Tahran'ın boğaz üzerindeki kontrolünü pekiştirme çabalarıyla birleşerek bölgede askeri ve siyasi istikrarı daha da zorlaştırıyor.

ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), İran'ın Hürmüz Boğazı'ndaki ticari gemilere yönelik saldırılarına misilleme olarak başlatılan operasyonda 80'den fazla askeri hedefin vurulduğunu duyurdu. Saldırılar, Tahran yönetiminin boğazdaki seyrüseferi tehdit eden eylemlerine doğrudan yanıt niteliğinde. ABD Başkanı Donald Trump, İran'ın gemileri hedef almaya devam etmesi halinde vuruşların çok daha şiddetli hale geleceği uyarısında bulundu. İran Devrim Muhafızları ise misilleme olarak Bahreyn ve Kuveyt'teki ABD askeri üslerini vurduklarını açıkladı ve saldırıların tekrarlanması durumunda bölgedeki diğer üslere de yayılacağı tehdidinde bulundu. Trump, İran'ın Körfez'deki saldırılarının 'kontrolden çıktığını' belirterek, Tahran'ın aslında bir anlaşmaya varmak istediğini ancak böyle bir anlaşmaya uyup uymayacağı konusunda ciddi şüpheleri olduğunu ifade etti. Karşılıklı vuruşlar, küresel enerji geçiş güzergahı olan Hürmüz Boğazı'nda tansiyonu yükseltirken, diplomatik çözüm umutlarını da belirsizleştiriyor.

ABD Başkanı Donald Trump'ın başsavcı adayı Todd Blanche, bugün Senato'da zorlu bir onay oturumuna çıkıyor. Eski kişisel savunma avukatı olan Blanche'ın adaylığı, Demokratların sert muhalefetiyle karşı karşıya. Bu oturum, Trump yönetiminin adalet politikalarının şekillenmesi açısından kritik bir sınav niteliğinde. Başkan Trump aynı gün, geçtiğimiz günlerde hayatını kaybeden Senatör Lindsey Graham'ın kardeşi ve geçici halefi Darline Graham ile Beyaz Saray'da bir araya gelecek. Graham'ın vefatı, Cumhuriyetçilerin Senato'daki ince çoğunluğu açısından önem taşıyor. Öte yandan Beyaz Saray, İran'ın ABD ile diplomasi kanallarını açık tuttuğunu ve nükleer anlaşmaya varmak istediğini açıkladı. Bu açıklama, ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı'nın (CENTCOM) İran Devrim Muhafızları'na yönelik askeri saldırıları yeniden başlattığını duyurmasıyla çelişkili bir tablo çiziyor. Saldırıların, Ürdün'deki ABD askerlerine yönelik saldırılara misilleme amacı taşıdığı belirtiliyor. Diplomasi ve askeri baskının eş zamanlı yürütülmesi, iki ülke arasındaki gerilimin karmaşık doğasını yansıtıyor.

İran, merhum Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney için aylarca ertelenen devlet cenaze törenini, sıkı güvenlik önlemleri altında başlattı. Altı gün sürmesi planlanan törenler, Tahran başta olmak üzere birden çok kentte düzenleniyor. Organizasyon, İran tarihindeki en büyük devlet cenazesi olma özelliği taşıyor. Törenler, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı, nükleer program ve yaptırımlar konularında süren kırılgan diplomatik görüşmelere denk geldi. Yetkililer, hem geniş katılım beklenen merasimlerin güvenliğini sağlamak hem de bölgesel gerilimlerin tırmanmasını önlemek amacıyla kapsamlı tedbirler aldı.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

Rusya Güvenlik Konseyi Başkan Yardımcısı Dmitri Medvedev, Bab el-Mendeb Boğazı'nı İran'ın 'termonükleer silahı' olarak nitelendirdi. Medvedev, yaptığı açıklamada İran'ın boğazdaki trafiği engelleyerek gücünü gösterdiğini belirtti. Bu ifade, Yemen'deki İran destekli Husilerin Kızıldeniz'deki ticari gemilere yönelik saldırılarının küresel deniz ticaretini aksattığı bir dönemde geldi. Bab el-Mendeb, Kızıldeniz'i Aden Körfezi'ne bağlayan ve dünya deniz taşımacılığının yaklaşık %12'sinin geçtiği stratejik bir suyolu. Medvedev'in benzetmesi, İran'ın nükleer kapasiteye sahip olmaksızın bu dar geçidi vekil güçleriyle kontrol ederek küresel ekonomi üzerinde baskı kurabildiğine işaret ediyor. Rus yetkili, blokajın İran'ın bölgesel caydırıcılığını ortaya koyduğunu savundu. Açıklama, Moskova'nın Tahran'la artan iş birliği ve Batı ile gerilim yaşadığı bir bağlamda yapıldı. Rusya'nın, İran'ın stratejik önemini vurgulaması, Karadeniz ve Doğu Akdeniz'deki deniz güvenliği tartışmalarıyla paralellik taşıyor. Medvedev'in söylemi, Batı'ya karşı asimetrik tehditlere dikkat çekerken İran'ın nükleer anlaşma müzakerelerindeki dolaylı pazarlık gücünü hatırlatıyor.

ABD ve İsrail'in İran'a karşı başlattığı askeri operasyonların 100. gününde, Katar'ın arabuluculuğunda İran'ın dondurulmuş 6 milyar dolarlık varlığının serbest bırakılmasını da içeren bir ateşkes ve müzakere süreci gündeme gelmişti. Ancak Hürmüz Boğazı'nda gemilere yönelik saldırılar ve karşılıklı askeri hareketlilik sonucu ateşkes bozuldu; ABD Başkanı Trump, Türkiye'deki NATO zirvesinde ateşkesin sona erdiğini duyurdu. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, İran'ın ateşkesi ihlal ettiğini öne sürerek ABD'nin yeni saldırılarını 'kesinlikle gerekli' diye niteledi. Trump ise müttefiklerini İran harekâtı sırasında yetersiz destek vermekle eleştirerek NATO'yu 'test ettiğini' iddia etti. Bu açıklamalar, ittifak içindeki görüş ayrılıklarını derinleştirdi. Öte yandan İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, Rusya'nın dayanışmasına teşekkür ederken, ABD ve İsrail saldırılarını BM Şartı'nın ihlali olarak kınadı. Savaş küresel enerji ve finans piyasalarında dalgalanmalara yol açarken, yenilenebilir enerjiye geçiş ve Hürmüz Boğazı'na alternatif arayışlarını hızlandırdı. Diplomatik girişimler belirsizliğini korurken, bölgesel istikrarsızlık riski sürüyor.

ABD, Hürmüz Boğazı’nda üç gemiye düzenlenen saldırının ardından İran’daki 80’den fazla hedefi vurdu ve İran petrolünün küresel satışına izin veren muafiyeti iptal etti. İran Devrim Muhafızları ise Bahreyn ve Kuveyt’teki ABD askeri tesislerine balistik füze ve drone saldırılarıyla karşılık verdi. Bu karşılıklı saldırılar, geçen ay varılan ateşkesi fiilen sona erdirirken bölgede geniş çaplı bir çatışma riskini artırdı. Petrol fiyatları arz endişeleriyle yüzde 2’nin üzerinde yükseldi. Arap Birliği ve bölge ülkeleri, İran’ın Kuveyt ve Bahreyn’i hedef almasını uluslararası hukukun ihlali olarak kınayarak itidal çağrısı yaptı. Kuveyt, saldırıyı ‘tehlikeli tırmanış’ olarak nitelendirirken ABD Hazine Bakanlığı yeni İran yaptırımları devreye aldı. Başkan Trump, Avrupa’daki asker seviyesini Grönland ve İran savaşına bağlayarak NATO müttefiklerini kaygılandırdı. Ateşkesin geleceği belirsizliğini koruyor. İran saldırılarını genişletme tehdidinde bulunurken, ABD’nin tırmanışı kontrol altına alma çabaları sonuç vermedi. Gözlemciler, Hürmüz Boğazı’ndaki istikrarsızlığın küresel enerji piyasalarını ve bölge güvenliğini tehdit etmeye devam edeceği uyarısında bulunuyor.