Almanya ve ABD

ABD ve İran arasında Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması ve savaşın sonlandırılması için yürütülen müzakereler, küresel petrol fiyatlarında düşüşe yol açtı. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio masada 'oldukça sağlam' bir teklif olduğunu belirtirken, Başkan Donald Trump acele etmeyeceklerini söyledi. Anlaşma ateşkesin uzatılmasını, ABD ablukasının kalkmasını ve bazı yaptırımların hafifletilmesini öngörüyor; ancak henüz nihai onay verilmedi. Taraflar arasındaki nükleer uyuşmazlık çözümsüz kaldı. İran, ABD ile doğrudan nükleer müzakere yürüttüğü iddialarını reddederken, Washington’ı yanlış bilgi yaymakla suçladı. ABD’li yetkililer Hürmüz’de mayın bulunmadığını açıklarken, İran boğaz üzerindeki egemenlik haklarını savundu. Avrupa Birliği ise seyrüsefer güvenliği için bölgeye daha fazla gemi gönderilmesi gerektiğini bildirdi. Müzakerelerden gelen iyimser sinyaller enerji piyasalarını geçici olarak rahatlatsa da, nükleer anlaşmazlığın çözülememesi ve bölgedeki çok yönlü askeri varlık, kalıcı istikrarın önündeki engeller olarak duruyor. Küresel aktörlerin desteğine rağmen süreç kırılganlığını koruyor.

Rusya-Ukrayna savaşı, Avrupa güvenliğine ilişkin stratejik özerklik tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Ankara'daki NATO Zirvesi öncesinde, asıl gündemin Avrupa'nın ittifaktan bağımsızlaşması değil, NATO içinde daha güçlü ve sorumluluk üstlenen bir Avrupa sütunu oluşturmak olduğu belirtiliyor. Zirvede, Avrupa ülkelerinin savunma harcamalarının artırılması ve askeri yeteneklerinin NATO'nun kolektif savunma yapısıyla nasıl bütünleştirileceği ele alınacak. Bu yaklaşım, Avrupa'nın kendi savunmasına daha fazla katkı sunarken transatlantik bağları korumayı hedefliyor. Tartışmalar, NATO'nun gelecekteki rolü ve caydırıcılık kapasitesi açısından kritik görülüyor. Avrupa sütununun güçlendirilmesi, ittifakın doğu kanadındaki güvenlik kaygılarını hafifletirken, ABD'nin Avrupa güvenliğine yönelik taahhütlerinin sürdürülebilirliğine de katkıda bulunabilir.

7-8 Temmuz tarihlerinde Ankara, 36. NATO Liderler Zirvesi’ne ev sahipliği yapıyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın başkanlığında toplanacak zirveye, ABD Başkanı Donald Trump’ın da aralarında bulunduğu 31 müttefik ülke lideri katılıyor. Zirve, Lahey’de geçen yıl alınan kararların uygulamaya konduğu ve ‘NATO 3.0’ sürecinin başlangıcı olarak nitelendiriliyor. Paralelinde düzenlenen ‘Allies in Ankara’ programıyla savunma, güvenlik ve teknoloji başlıklarında 45 yan etkinlik gerçekleştirilecek. Türkiye, zirvede hızla büyüyen savunma sanayisini sergileme ve müttefiklerle kritik silah anlaşmaları imzalama fırsatı arıyor. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, ittifakın ASELSAN gibi Türk şirketlerinin üretiminden halihazırda faydalandığını belirterek, Türkiye’nin rolünün ‘gerçekten önemli’ olduğunu vurguladı. Hollanda Genelkurmay Başkanı ise ABD’nin bazı kabiliyetlerini geri çekmesi durumunda Türkiye’nin NATO içindeki ağırlığının daha da artacağını ifade etti. Zirve ayrıca Ukrayna’ya destek ve savunma harcamalarının artırılması konularına odaklanacak; Rutte, müttefiklerin on milyarlarca dolarlık yeni savunma sözleşmeleri açıklayacağını duyurdu. İstanbul Ticaret Odası Başkanı Şekib Avdagiç, zirvenin 70 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğü temsil eden 40’tan fazla ülkeyi bir araya getirdiğine dikkat çekerek, buluşmanın Türkiye’nin askeri-endüstriyel başarısını ve Avrupa güvenlik mimarisindeki merkezi rolünü vurguladığını söyledi. 2 bin 500’e yakın gazeteci için hazırlanan Uluslararası Medya Merkezi ve başkentin çeşitli noktalarında açılan kültürel sergiler, Türkiye’nin imajını güçlendirmeyi hedefliyor. Uzmanlara göre bu zirve, Türkiye’nin uluslararası görünürlüğü ve ittifak içindeki stratejik konumu açısından bir dönüm noktası niteliğinde.

Almanya Savunma Bakan Yardımcısı Nils Schmid, Avrupa'nın uzun menzilli füze kapasitesindeki eksiklikleri gidermek üzere Türkiye ile işbirliği seçeneklerini değerlendirdiklerini açıkladı. Schmid, AA muhabirine verdiği demeçte, Türkiye'nin NATO içindeki artan rolüne ve Ankara Zirvesi'nin önemine işaret etti. Almanya'nın ilgisi, Türkiye'nin yerli uzun menzilli füze sistemleri YILDIRIMHAN ve TAYFUN'a odaklanıyor. Bu sistemler, Avrupa'nın karşı karşıya olduğu stratejik menzil açığını kapatmak için potansiyel bir çözüm olarak görülüyor. Henüz somut bir anlaşma bulunmamakla birlikte, Almanya'nın araştırma aşaması, NATO müttefikleri arasında savunma sanayi işbirliğinin derinleşebileceğine işaret ediyor. Açıklama, Avrupa'nın güvenlik mimarisinde Türkiye'nin konumunu pekiştirirken, Almanya'nın savunma tedarikinde yeni ortaklıklara yöneldiğini gösteriyor. Uzun menzilli füze kabiliyeti, kıtanın stratejik özerklik tartışmalarında kritik bir başlık olmaya devam ediyor.

Ankara, 7-8 Temmuz'da 36. NATO Liderler Zirvesi'ne ev sahipliği yapmaya hazırlanırken, iki ayrı gelişme ulusal ve uluslararası gündemi belirliyor. ABD yönetiminin, Kongre'deki itirazlara rağmen Türkiye'nin yerli savaş uçağı KAAN için 700 milyon doları aşan jet motoru satışını ilerletme kararı, zirve öncesinde ikili ilişkilerde dikkat çeken bir adım olarak yorumlanıyor. Eş zamanlı olarak, Ankara merkezli geniş çaplı terör operasyonlarında aralarında gazeteci, akademisyen ve sivil toplum temsilcilerinin de bulunduğu 178 kişi tutuklandı; bu sayı, zirve öncesi güvenlik gerekçesiyle yürütülen soruşturmalar kapsamında ortaya çıktı. Reuters'ın haberine göre, Trump yönetimi, KAAN programı için kritik önem taşıyan motor satışını NATO Zirvesi öncesinde sonuçlandırmayı planlıyor. Demokrat vekiller, Kongre denetiminin bypass edildiğini savunurken, satışın Türkiye'nin savunma sanayii hedefleri ve stratejik özerklik arayışı açısından bir dönüm noktası olabileceği değerlendiriliyor. Öte yandan, Avrupa'nın önde gelen ekonomileri (E5) ortak savunma projelerini hızlandırırken, Yunanistan ve Güney Kıbrıs'ta zirvenin Türkiye'nin NATO içindeki rolünü yeniden tanımlayabileceğine dair endişeler dile getiriliyor. İç güvenlik cephesinde, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı koordinesinde düzenlenen operasyonlarda DEAŞ ve diğer terör örgütlerine yönelik gözaltılar yapıldı; 'Turkuaz' adı verilen üst düzey güvenlik tedbirleri kapsamında yüzlerce şüpheli yakalandı. Tutuklamaların, sivil toplumu hedef aldığı iddiaları Dezenformasyonla Mücadele Merkezi tarafından yalanlanırken, Uluslararası Af Örgütü (HRW) operasyonları kınadı. Zirve güzergâhlarındaki fiziki düzenlemelerin 'gizleme' amaçlı olduğu yönündeki iddialar da resmi açıklamalarla reddedildi.

Almanya Başbakanı Friedrich Merz, Ankara'daki NATO Zirvesi öncesi Berlin'de yaptığı açıklamada, ABD Başkanı Donald Trump ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile görüştüğünü belirterek, birlikte bir 'Ankara Ruhu' oluşturmayı umduğunu ifade etti. Merz, zirvenin çalkantılı bir dönemde gerçekleştiğine dikkat çekerek, özgürlük ve güvenliğin garantisi olarak NATO'nun güçlü ve birleşik duruşunun önemini vurguladı. Merz'in bu çıkışı, ittifak içindeki fikir ayrılıklarının ve jeopolitik gerilimlerin gölgesinde toplanan zirvede diplomatik bir inisiyatif olarak değerlendiriliyor. 'Ankara Ruhu' ifadesiyle, liderler arasında ortak bir anlayış ve işbirliği zemini yaratılması hedefleniyor. Zirvede savunma harcamaları, Ukrayna krizi ve transatlantik ilişkiler gibi başlıkların öne çıkması beklenirken, Merz'in iki liderle önceden temas kurması, Almanya'nın arabulucu rolü üstlenme çabası olarak yorumlanabilir.

Almanya Cumhurbaşkanı Frank-Walter Steinmeier, Birleşmiş Milletler'in mevcut yapısıyla iklim değişikliği, çatışmalar ve sağlık krizleri gibi küresel tehditlere yanıt vermekte yetersiz kaldığını belirtti. Steinmeier, uluslararası toplumun karşılaştığı ortak zorlukların üstesinden gelinebilmesi için BM'nin daha verimli ve etkin bir mekanizmaya kavuşması gerektiğini vurguladı. Alman liderin bu çağrısı, çok taraflı kurumların işleyişine yönelik artan eleştirilerin ve reform beklentilerinin gölgesinde geldi. BM Güvenlik Konseyi başta olmak üzere kurumun karar alma süreçlerindeki tıkanıklıklar, uzun süredir üye devletler arasında tartışma konusu. Steinmeier'in açıklamaları, Almanya'nın BM'de daha kapsayıcı ve hesap verebilir bir yapı oluşturulması yönündeki diplomatik gayretlerini yansıtıyor. Reform tartışmalarında Almanya, Japonya, Hindistan ve Brezilya ile birlikte Güvenlik Konseyi'nin genişletilmesini talep eden G4 grubu içinde yer alıyor. Küresel güç dengelerindeki değişim ve yükselen krizler, BM'nin meşruiyetini ve eylem kapasitesini sorgulatan bir iklim yaratırken, Steinmeier'in sözleri Berlin'in bu alandaki kararlılığını teyit etti.

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte’nin, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik operasyonları sırasında İtalya’daki Amerikan üslerinden 500 uçağın kalktığı ve Avrupa genelinde 4-5 bin uçuş gerçekleştiği yönündeki sözleri, İtalya ile ABD arasında askerî üs krizi çıkardı. Daha önce yaşanan “fotoğraf krizi”nin ardından gelen bu açıklama, Roma’nın üslerin kullanımına ilişkin bilgilendirme ve egemenlik hassasiyetini gündeme taşıdı. NATO Sözcüsü Allison Hart, Rutte’nin ifadelerine açıklık getirerek durumu yatıştırmaya çalıştı. Ancak bazı basın organları bu açıklamayı, İran’a giden uçakların İtalya’dan kalktığının “itirafı” olarak değerlendirdi. Kriz, müttefikler arasındaki koordinasyon ve üslerin denetimi konusunda yeni soru işaretleri yarattı. Olay, ABD’nin bölgedeki askerî varlığının NATO üyeleriyle iş birliği çerçevesinde nasıl yönetildiğine dair tartışmaları alevlendirdi. İtalya’nın tepkisi, benzer durumlarda müttefik üslerin izinsiz kullanımına karşı diplomatik gerilimlerin tırmanabileceğini gösteriyor.

Almanya hükümetinin açıklamasına göre, Avrupa'nın önde gelen askeri güçlerinin liderleri 12 Temmuz Çarşamba günü Berlin'de bir araya geliyor. Toplantının ana gündem maddeleri Ukrayna'daki savaş ve yaklaşan NATO zirvesi hazırlıkları olacak. Bu buluşma, Ukrayna'ya yönelik askeri ve mali desteğin sürdürülmesi konusunda Avrupa içi koordinasyonun güçlendirilmesi amacı taşıyor. Özellikle, uzun menzilli silah sevkiyatları ve savaşın seyri masaya yatırılacak. Ayrıca, 11-12 Temmuz'da Litvanya'da yapılacak NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi'nde ele alınacak stratejik konular da ön değerlendirmeden geçecek. Toplantı, Avrupa'nın güvenlik mimarisinde Berlin'in arabulucu ve liderlik rolünü vurgularken, NATO'nun doğu kanadının güçlendirilmesi ve yeni üyelik süreçleri gibi konularda ortak bir Avrupa tutumu oluşturma çabası olarak da öne çıkıyor. Ekonomik yaptırımlar ve enerji bağımlılığı gibi boyutların da gündemde olması bekleniyor.

İkinci Dünya Savaşı sonrası inşa edilen liberal uluslararası düzen, son dönemde yaşanan jeopolitik sarsıntılarla birlikte çöküş sinyalleri veriyor. Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik saldırı savaşı, Donald Trump döneminde ABD’nin uluslararası kuralları hiçe sayan tavrı ve İsrail’in Gazze’de soykırım yaptığı iddiaları, özellikle Avrupa’da kurulu düzene dair derin bir güvensizlik yarattı. Almanya Başbakanı Friedrich Merz’in açıklamaları, bu sonun artık resmen kabul edildiğini gösteriyor. Bu tablo, uzun süredir Batı merkezli sistemin dışında bırakılan Asya için hem riskler hem de fırsatlar barındırıyor. Bir yandan küresel tedarik zincirleri ve diplomatik boşluklar yeni bölgesel güç odaklarının yükselmesine zemin hazırlarken, diğer yandan büyük güç rekabeti Asya’yı çatışmaların merkezine çekebilir. Makale, Asya ülkelerinin bu kaotik dönemi kendi lehlerine çevirip çeviremeyeceğini sorguluyor.