Almanya ve Fransa

Chatham House’un 28 Temmuz 2026 tarihli analizine göre, Ukrayna’nın hava savunması ciddi bir krizle karşı karşıya. Rusya’nın füze ve insansız hava aracı üretimi, Ukrayna’nın önleme kapasitesini aşmış durumda. Son dönemde verilen savunma taahhütleri yıllar sürecek tedarik programlarına dayanıyor ve acil ihtiyacı karşılamıyor. Uzmanlar, Avrupa ülkelerinin savaş uçağı koruması sağlaması veya daha fazla taarruz silahı göndermesi gibi seçeneklerin masada olduğunu belirtiyor. Ukrayna’nın hava savunma sistemlerinin tükenme riski, müttefiklerin somut adım atmasını zorunlu kılıyor. Bu kriz, Avrupa’nın güvenlik mimarisi ve Rusya karşısındaki caydırıcılığı açısından kritik bir sınav niteliğinde. Uzun vadeli planlar beklenirken, acil desteğin gecikmesi savaşın seyrini ve bölgesel istikrarı olumsuz etkileyebilir.

Temmuz ayında Ankara'nın ev sahipliğinde düzenlenen NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi, müttefikler arasında en az 50 milyar dolarlık savunma tedarik ve yatırım anlaşmasına sahne oldu. Zirve kapsamındaki Savunma Sanayii Forumu'nda 40 milyar dolarlık anti-drone programı ve yeni nesil AWACS projesi duyurulurken, Hollanda 3 milyar avroluk savunma anlaşması açıkladı. Kanada öncülüğünde Türkiye'nin de aralarında bulunduğu dokuz ülke, askeri üretim projelerine düşük maliyetli kredi sağlayacak 134 milyar dolarlık savunma bankasını kurdu. Türkiye ve Birleşik Krallık geniş kapsamlı bir güvenlik ve savunma ortaklığı anlaşması imzalamaya hazırlanırken, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz müttefikler arasındaki savunma sanayii ticaret kısıtlamalarının kaldırılması çağrısında bulundu. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ve AB Konseyi Başkanı Antonio Costa zirvede birlik mesajı verdi. Buna karşın zirvenin kapanışında Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın liderlere isme özel işlenmiş birer revolver hediye etmesi uluslararası basında geniş yankı uyandırdı. Kimi liderler silahı beraberinde götürürken, İngiltere Başbakanı Starmer hediyeyi Türkiye'de bıraktı, von der Leyen ise askeri müzeye bağışlayacağını açıkladı. Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova, zirvenin ittifakın çatışmacı tutumunu gösterdiğini öne sürdü. Erdoğan ise zirveye yönelik eleştirilere sert tepki göstererek, "Türkiye'nin müstesna ev sahipliğine kara çalmak için akla hayale gelmedik hezeyanlar üretiyorlar" ifadesini kullandı. Zirvenin Ankara ekonomisine konaklama, yeme içme, ulaşım ve alışveriş harcamalarıyla yaklaşık 900 milyon liralık (19 milyon dolar) katkı sağladığı belirtildi. Erdoğan'ın başkanlığında toplanan Kabine'de ise F-35 savaş uçağı alımı, terörle mücadele süreci ve enflasyonla mücadele gibi başlıklar ele alındı. Ankara zirvesi, ittifak içi savunma iş birliklerini derinleştirirken, diplomatik semboller üzerinden yaşanan tartışmalarla da dikkat çekti.

Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi, Türkiye'nin ittifak içindeki artan stratejik rolünü ve savunma sanayisindeki kabiliyetlerini gözler önüne serdi. Zirve sırasında düzenlenen 'Ankara'da Müttefikler' programı kapsamında 40'tan fazla ülkenin katılımıyla 70 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğü temsil eden toplantılar gerçekleştirildi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye'nin askeri kabiliyetleri, stratejik konumu ve savunma sanayisi kapasitesiyle NATO'nun dönüşümünün merkezinde yer aldığını vurguladı. Zirve, ABD yaptırımları ve F-35 programı gibi konularda önemli sinyallere sahne oldu. Uzmanlar, Trump yönetiminin CAATSA yaptırımlarını kaldırma ve F-35 satışını yeniden gündeme getirme olasılığını stratejik bir pazarlığın parçası olarak değerlendirirken, Türkiye'nin S-400'lerden SAMP/T'ye uzanan savunma dönüşümü dikkat çekti. Hollanda Genelkurmay Başkanı, ABD'nin bazı askeri kabiliyetlerini geri çekmesiyle Türkiye'nin NATO'daki rolünün daha da büyüyeceğini öngördü. Diplomatik alanda ise Erdoğan, Srebrenitsa soykırımının tekrarlanmasını önleme konusunda Türkiye'nin kararlılığını yineledi ve Bosna Hersek'teki istikrarın Balkanlar için önemine vurgu yaptı. Zirve, Türkiye'nin küresel görünürlüğünü artırırken, ittifak içindeki ulusal çıkar çatışmaları ve transatlantik güven krizini de gündeme getirdi.

Amerika Birleşik Devletleri'nin Avrupa savunmasındaki lider rolünden çekilme sinyalleri, Avrupa Birliği'nde ortak bir savunma yanıtı oluşturma çabalarını hızlandırdı. Ancak bu girişim, özellikle Fransa ve Almanya'da yükselen Avrupa şüphecisi egemenlikçi siyasi akımların direnciyle karşılaşıyor. Son seçimlerde bu akımların temsilcileri belirgin bir güç kazanımı sergiledi. Almanya'da AfD, tek başına ya da koalisyonla hükûmet kurma ihtimalini değerlendirirken, Fransa'da benzer hareketler Avrupa entegrasyonunun derinleştirilmesine muhalefet temelinde seçmen desteğini artırıyor. Bu gelişmeler, Birliğin özellikle savunma ve güvenlik alanındaki ortak politikalar geliştirme kapasitesini tehdit ediyor. Avrupa şüphecisi partilerin yükselişi, transatlantik ilişkileri ve AB'nin stratejik özerklik hedeflerini doğrudan etkileyebilecek bir nitelik taşıyor. ABD'nin muhtemel geri çekilmesi karşısında Avrupa ülkeleri arasındaki koordinasyon arayışının, bu iç siyasi dinamikler nedeniyle sekteye uğrama riski bulunuyor.

36. NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi, 7-8 Temmuz’da Ankara’da 32 müttefik ülkenin liderlerinin katılımıyla yapıldı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, müttefikler arası savunma işbirliğindeki kısıtlamaların kaldırılması çağrısında bulunurken, Türkiye’nin Çelik Kubbe hava savunma projesine 24 milyar dolar ayırdığını açıkladı. Zirve sonuç bildirgesinde, 5. madde ve transatlantik bağa sarsılmaz bağlılık vurgulanırken, müttefiklerin 50 milyar doları aşan yeni tedarik anlaşmaları imzaladığı ve kolektif üretim kapasitesini artırma taahhüdü yer aldı. Zirveye ‘NATO 3.0’ yorumu yapılırken, Avrupa’nın güvenlikte daha fazla sorumluluk üstleneceğine dair güçlü sinyaller verildi. NATO Genel Sekreteri Rutte, Türkiye’nin savunma altyapısının büyüklüğüne ve ihracat kapasitesine dikkat çekerek “size ihtiyacımız var” dedi. İran ise bildirideki nükleer program eleştirilerine sert tepki göstererek ABD ve İsrail’i suçladı. Türkiye’nin ev sahipliği, liderlerin diplomatik temasları ve zirve marjında sunulan gastrodiplomasi örnekleri uluslararası medyada geniş yankı buldu. Zirve, Rusya-Ukrayna savaşının gölgesinde Avrupa’nın ABD’ye askeri bağımlılığı azaltma arayışını netleştirirken, Türkiye’nin ittifak içindeki ağırlığını perçinledi. Öncesinde İstanbul’daki NATO Parlamenter Zirvesi’nde yapılan istişareler ve NATO yetkililerinin Türkiye’ye yönelik övgüleri, Ankara’nın ‘üç temel ölçütte güçlü müttefik’ olduğu mesajını pekiştirdi.

7-8 Temmuz'da Ankara'da düzenlenecek NATO Liderler Zirvesi öncesinde, Türkiye'de güvenlik operasyonları ve savunma diplomasisi öne çıktı. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı'nca yürütülen soruşturmalar kapsamında terör örgütlerine yönelik düzenlenen operasyonlarda 225 şüpheli gözaltına alınırken, 178'i tutuklandı. Gözaltına alınanlar arasında gazeteci, akademisyen ve sivil toplum temsilcilerinin de bulunduğu bildirildi. İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) tutuklamaları kınarken, Dezenformasyonla Mücadele Merkezi (DMM) operasyonların sivil toplum hedefli olduğu iddialarını yalanladı. Zirve güvenliği için 'Turkuaz' adı altında üst düzey tedbirler alındığı duyuruldu. Eş zamanlı olarak ABD yönetiminin, Türkiye'nin yerli savaş uçağı KAAN'da kullanılmak üzere 700 milyon doları aşan jet motoru satışını ilerletmeye hazırlandığı iddia edildi. Reuters'ın haberine göre Trump yönetimi, Kongre'deki itirazlara rağmen satış onayını NATO Zirvesi öncesinde tamamlamayı planlıyor. Bu adım, iki ülke arasındaki savunma iş birliğinde yeni bir aşamaya işaret ederken, Demokrat milletvekilleri Kongre'nin denetim yetkisinin baypas edildiğini savundu. Avrupa'nın önde gelen ekonomileri savunma harcamalarını artırma kararı alırken, analizler Ankara zirvesinin Türkiye'nin NATO içindeki stratejik konumunu pekiştirebileceğine dikkat çekiyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın eşi Emine Erdoğan, 36. NATO Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi kapsamında kente gelen lider eşlerini ağırladı. Etkinlikte konuşan Erdoğan, çocuk güvenliğinin dijital platformların tasarımında öncelikli ilke olması gerektiğini belirterek, 'Çocuk güvenliği dijital platformlara sonradan eklenen bir ayar değil, tasarımın ilk ilkesi olmalıdır' dedi. Erdoğan, algoritmaların şeffaflığına vurgu yaparak, 'Algoritmaların kara kutusu açılmalı, teknoloji şirketleri ürünlerinin toplumsal etkilerini bağımsız denetime sunmalıdır' ifadelerini kullandı. Bu çağrı, teknoloji devlerinin hesap verebilirliği ve çocukların çevrimiçi korunması konusunda artan uluslararası duyarlılığın bir yansıması olarak dikkat çekti. NATO Zirvesi gibi yüksek profilli bir diplomatik ortamda gündeme getirilen bu konu, dijital çağda çocuk haklarının korunmasının sınır ötesi bir mesele haline geldiğini gösteriyor. Erdoğan'ın ev sahipliği, Türkiye'nin bu alandaki farkındalık ve düzenleme çabalarına uluslararası bir platform kazandırdı.

ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın yüksek seviyede zenginleştirilmiş uranyum stokunun ya ABD’ye teslim edilmesi ya da yerinde imha edilmesi gerektiğini yineledi. Tahran yönetimine yakın kaynaklar ise İran dini liderinin uranyumun ülke dışına çıkarılmaması talimatı verdiğini bildirdi. Trump, müzakerelerin düzenli ilerlediğini ancak anlaşma imzalanana kadar ablukanın süreceğini vurgularken, Rusya’nın arabuluculuk teklifi ve İsrail’in Washington’ı etkileme çabaları süreci karmaşıklaştırıyor. ABD’nin Basra Körfezi’ndeki askeri varlığını bir süre daha koruyacağı ve Körfez ülkeleriyle İran’ın balistik füzeleri ile vekil güçlerini de görüşeceği belirtiliyor. Öte yandan Batılı müttefikler, Ukrayna’ya yönelik askeri yardımlarını önemli ölçüde artırdı. İngiltere, dondurulan Rus varlıklarından elde edilen gelirlerle 150 bin insansız hava aracı ve 350’den fazla hava savunma füzesi tedarik edeceğini duyurdu. Ramstein formatındaki toplantıda müttefikler toplam 4 milyar dolarlık askeri yardım sözü verirken, Avustralya 100 milyon dolar ek katkı sağlayacağını açıkladı. ABD Senatosu’nda ise dondurulan Rus varlıklarının doğrudan Ukrayna’ya silah alımında kullanılmasını öngören yasa teklifi sunuldu. Almanya Savunma Bakanı, Ukrayna’nın İHA savaşındaki teknolojik ilerlemesinden ders çıkarılması gerektiğini söyledi. Bu gelişmeler, ABD’nin İran’a yönelik baskısı ile Ukrayna’ya akan askeri yardımların eş zamanlı olarak uluslararası gündemi şekillendirdiğine işaret ediyor. Trump yönetimi, diplomatik kanallarla İran’ın nükleer kapasitesini sınırlamayı hedeflerken, Batı bloğu Rusya’nın Ukrayna’daki lojistik hatlarını hedef alan insansız sistemlerin kullanımını yaygınlaştırıyor. Dondurulan Rus varlıklarının silah alımına tahsisi, Ukrayna’nın savunma bütçesinde yeni bir finansman modeli olarak öne çıkıyor.

Fransa’nın Evian-les-Bains kentinde düzenlenen G7 Liderler Zirvesi’nde jeopolitik sınamalar, İran uzlaşısı ve Ukrayna savaşı ana gündem maddeleri oldu. Üye ülkelerin liderleri ile davetli devlet temsilcileri, Rusya’ya yönelik yaptırımların etkinliğini ve İran nükleer anlaşmasının geleceğini değerlendirdi. Zirvede, Ukrayna’daki savaşın Avrupa güvenlik mimarisine etkileri ve barışın sağlanması için atılabilecek adımlar ele alındı. Liderler ayrıca, İran’ın nükleer faaliyetleri karşısında ortak diplomatik tutumun sürdürülmesi gerektiğini vurguladı. Evian-les-Bains’deki toplantı, büyük ekonomilerin güncel krizlere karşı koordineli yanıt arayışını ve transatlantik dayanışmanın önemini bir kez daha ortaya koydu.

Ukrayna'daki savaşı sona erdirmeyi amaçlayan tek bir 'barış anlaşması' yaklaşımı, sorunun karmaşıklığını karşılamaktan uzak. Responsible Statecraft'ta yayımlanan analize göre, kalıcı bir çözüm için Avrupa başkentlerindeki zirvelerin ötesine geçilerek ABD, Ukrayna, Rusya ve Avrupalı güçlerin bir araya geleceği modern bir Helsinki Konferansı düzenlenmesi gerekiyor. Böyle bir konferans, birbiriyle bağlantılı birden fazla anlaşmanın eş zamanlı müzakere edilmesini sağlayabilir. Analiz, her biri son derece zorlu müzakereler gerektirecek bu anlaşmaların, genel bir savaşın önlenmesi için hayati olduğunu vurguluyor. Tek bir anlaşmaya odaklanmak yerine, güvenlik garantileri, toprak düzenlemeleri ve bölgesel istikrar gibi farklı boyutları kapsayan bir çerçeve öneriliyor. Avrupalı liderlerin inisiyatif alarak tarafları aynı masada toplaması, çatışmanın daha geniş bir savaşa dönüşme riskini azaltabilir. Önerilen yaklaşım, mevcut diplomatik çabaların yetersizliğine işaret ediyor ve çok taraflı, katmanlı bir müzakere sürecinin gerekliliğini ortaya koyuyor. Bu bağlamda, Helsinki tipi bir konferans, Soğuk Savaş dönemindeki benzer kriz yönetimi mekanizmalarını hatırlatarak, Ukrayna savaşına kalıcı bir çözüm için tarihsel bir model sunabilir.