Bahreyn ve Tunus

Küresel petrol fiyatları, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferi yeniden başlatacak bir anlaşmaya yaklaşıldığına dair işaretlerle sert düştü. Brent petrolü yüzde 4,2 değer kaybederek 99 doların altına inerken, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio 'oldukça sağlam' bir teklifin masada olduğunu belirtti. Teklif, boğazın açılmasını, sınırlı süreli nükleer müzakereleri ve bazı yaptırımların kaldırılmasını içeriyor. Ancak ABD Başkanı Trump, anlaşma tamamlanana kadar ablukanın süreceğini vurguladı. Diplomatik ilerlemeye rağmen nükleer anlaşmazlık çözüme kavuşmadı. İran'ın BM misyonu Washington'u 'yalan ve dezenformasyon' yaymakla suçlarken, Tahran ABD ile nükleer konuda şu anda herhangi bir görüşme yapılmadığını duyurdu. Uzlaşının ateşkesi uzatma ve seyrüseferi serbest bırakma üzerinde yoğunlaştığı, ancak İran'ın nükleer programına dair temel uyuşmazlığın sürdüğü bildiriliyor. AB, Hürmüz Boğazı'nda güvenliği sağlamak için daha fazla donanma gemisi gerekeceğini açıklarken, Beyaz Saray'da İran stratejisinin nihai hedefi konusunda belirsizlik devam ediyor.

ABD ve İran arasında nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını öngören geçici bir anlaşmaya varılması yönünde yoğun diplomasi sürdürülüyor. Başkan Trump büyük ölçüde taviz kopardıklarını iddia ederken, İran tarafı henüz nihai mutabakat olmadığını belirtiyor. Başkan Yardımcısı Vance yalnızca “birkaç pürüz” kaldığını söyledi. Ancak sahada ateşkes ihlalleri devam ediyor; taraflar son 48 saatte Hürmüz Boğazı çevresinde karşılıklı suçlamalarda bulundu. İsrail medyasına göre Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın kapsamından duyduğu rahatsızlığı Washington’a iletti. Haaretz ve Kanal 12’nin haberlerinde, İran’ın nükleer programına ilişkin temel meseleleri ileri bir tarihe erteleyecek “sınırlı geçici anlaşma”nın İsrail’in stratejik hedefleriyle uyuşmadığı vurgulanıyor. İsrail’in özellikle İran’ın füze kapasitesi ve bölgesel vekil güçleri üzerindeki etkisinin sınırlandırılmamasından endişe ettiği belirtiliyor. Bu arada ABD istihbaratına dayandırılan uydu görüntüleri, İran’ın ağır bombardımana rağmen yer altı füze altyapısını ve insansız hava aracı üretimini beklenenden hızlı restore ettiğini ortaya koyuyor. İran Dışişleri Bakanı Erakçi, herhangi bir anlaşmanın Lübnan dahil tüm cepheleri kapsaması gerektiğini söyleyerek ateşkesin genişletilmesi talebini yineledi. Öte yandan ABD’nin Avrupa’daki askeri varlığını azaltma planlarını hızlandırması ve Körfez’deki gizli hava saldırılarına dair haberler, bölgesel denklemdeki karmaşık ittifak yapısını gözler önüne seriyor.

7 Haziran'da Herson Oblastı'nda gerçekleşen Rus insansız hava aracı (İHA) saldırılarında beş kişi yaralandı. Ukrainska Pravda'nın haberine göre, yaralananlar sivil ve saldırılar bölgedeki devam eden çatışmaların bir parçası olarak kaydedildi. Herson Oblastı, Rusya-Ukrayna savaşının yoğun yaşandığı cephe hatlarından biri olup sık sık topçu ve İHA saldırılarına sahne oluyor. Bu tür saldırılar, özellikle sivil yerleşim alanlarına yönelik olduğunda uluslararası insani hukuk açısından endişe yaratıyor. Olay, bölgedeki güvenlik durumunun kırılganlığını ve siviller üzerindeki risklerin sürdüğünü ortaya koyuyor. Herhangi bir diplomatik yanıt veya gelişme henüz bildirilmedi.

ABD ile İran arasında ateşkesi uzatma ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açma yönünde bir anlayışa varıldığı duyurulurken, İsrail ordusu Lübnan’ın güneyinde insansız hava araçlarıyla düzenlediği saldırılarda 4 kişiyi öldürdü. Saldırılar, Nebatiye kentine bağlı Meyfedun ve Şevkin beldelerinde üç aracı hedef aldı. ABD Başkanı Trump, İran’la nükleer anlaşma sağlanamaması halinde saldırıları yeniden başlatmakla tehdit ederken, anlaşmanın bölge genelinde şiddeti azaltması bekleniyordu. BM, mutabakat duyurusunun ardından Lübnan’daki çatışmalarda düşüş gözlemlediğini açıklasa da İsrail’in ateşkes sürecine rağmen sürdürdüğü operasyonlar dikkat çekti. Avrupa Birliği, Lübnan’ın da ateşkes kapsamına alınması gerektiğini vurgulayarak Lübnan ordusuna 100 milyon avroluk yardım paketini onayladı. İsrail’in saldırıları, ABD-İran mutabakatının kâğıt üzerinde kalabileceğine dair kaygıları artırırken, İran Devrim Muhafızları’nın “eller tetikte” açıklaması gerilimin sürebileceğini gösteriyor. Uzmanlar, ateşkesin kalıcı olması için tüm tarafların sahada itidal göstermesi gerektiğini belirtiyor.

ABD ve İran, İsviçre'nin Burgenstock beldesinde Pakistan ve Katar arabuluculuğunda gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda, 60 gün içinde nihai barış anlaşmasına varmayı hedefleyen bir yol haritası üzerinde anlaştı. Pazar günü başlayıp Pazartesi gününe uzayan müzakereler, daha önce imzalanan İslamabad Mutabakat Zaptı çerçevesinde yürütüldü. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ve İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın katıldığı açılışta tarafların barışa yönelik samimiyetine vurgu yapıldı. Arabulucuların ortak açıklamasında, teknik detayların belirlenmesinin ardından nihai anlaşmaya 60 gün içinde ulaşılmasının kararlaştırıldığı duyuruldu. Mutabakat aylardır süren çatışmaları sonlandırma potansiyeli taşırken, İsrail'in "mücadelemiz bitmedi" açıklaması, ABD'deki ara seçimler ve taraflar arasındaki derin güvensizlik ateşkesin kalıcılığını tehdit eden unsurlar olarak öne çıkıyor. Eşzamanlı olarak İran ve ABD, Hürmüz Boğazı'nda askeri çatışmaları önlemek için bir iletişim hattı kurdu. ABD ayrıca Lübnan'daki ateşkesi denetlemek üzere bir mekanizma oluşturdu. İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın Pakistan ziyaretinde bölgesel güvenlik yapısı çağrısı ve İslam ülkeleri arasında birlik vurgusu, diplomatik hareketliliğin genişlediğine işaret ediyor. Uzmanlar ise barış sürecinin "bozguncu" aktörlerce sekteye uğratılabileceği uyarısında bulunuyor.

Yetkililer, 27 Haziran'da Hayber Pahtunhva'nın kuzey bölgeleri için Buzul Gölü Taşkını (GLOF) uyarısı yayınladı. Yüksek sıcaklıkların dağlık vadilerde kar ve buzul erimesini hızlandırması beklenirken, ani sel, heyelan ve aşağı havzada su baskını riski arttı. Swat gibi bölgelerde iklim değişikliğinin etkileriyle sıklaşan bu tür olaylar, yerleşim yerleri ve altyapı için ciddi tehdit oluşturuyor. Yetkililer, hassas bölgelerin izlenmesi, tahliye hazırlıkları ve erken uyarı sistemlerinin devreye alınması çağrısı yaptı. İklim acil durumu, Pakistan'ın kuzeyinde her yıl tekrarlanan sel felaketlerinin şiddetini artırırken, bölgedeki toplulukların dayanıklılığını zorluyor. Uzmanlar, uzun vadeli adaptasyon önlemlerinin gerekliliğine dikkat çekiyor.

Amerika Birleşik Devletleri, İran'ın füze ve drone saldırıları sonrasında Ortadoğu'daki askeri varlığının bir kısmını daha batıya, potansiyel olarak İsrail'e taşımayı değerlendiriyor. Wall Street Journal'ın raporuna göre, saldırılar Bahreyn'deki Beşinci Filo Karargahı dahil 11 ABD askeri tesisinde yaklaşık 5 milyar dolar hasara yol açtı. Bu değerlendirme, Washington'ın bölgedeki askeri duruşunda bir değişiklik sinyali olarak görülüyor. Beşinci Filo'nun Bahreyn'deki varlığı uzun süredir ABD'nin Körfez'deki deniz gücünün merkezi konumunda bulunuyor.

14 Haziran'da İran ile ABD arasında Katar'da varılan mutabakatın ardından Hürmüz Boğazı'ndaki hareketlilik hızlandı. ABD'li yetkililer, her iki tarafın şimdilik saldırılardan kaçınacağını ve gemilerin boğazdan serbestçe geçebileceğini belirtti. İran ise boğazdaki hava saldırılarını durduracağına dair haberler hakkında henüz resmî açıklama yapmadı. Bu gelişmeler, dünya enerji ticaretinin kritik geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı'ndaki gerginliğin azalmasına işaret ediyor. Bölgedeki istikrar, petrol fiyatları ve küresel tedarik zincirleri açısından önem taşıyor. Diplomatik temasların sonuçları, bölgesel aktörler ve uluslararası toplum tarafından yakından izleniyor. Varılan mutabakatın kalıcı olup olmayacağı ise tarafların ilerleyen dönemde atacağı adımlara bağlı olacak.

ABD ve İran arasındaki karşılıklı askeri vuruşlar, diplomatik çabaları gölgeliyor. ABD güçleri, Basra Körfezi'nde tankerlere yönelik saldırıların ardından İran hedeflerini vurdu. Buna misilleme olarak Devrim Muhafızları Kuveyt ve Bahreyn'deki ABD üslerini hedef aldı. Gerilimin tırmanması, İsviçre arabuluculuğundaki görüşmeleri riske atarken, müzakerecilerin bu hafta Doha'da Hürmüz Boğazı'nın kontrolünü ele alması bekleniyor. İran Dışişleri Bakanı Araghchi, stratejik su yolunda egemenlik iddiasını yineledi ve Körfez ülkeleri için kolektif bir güvenlik çerçevesi önerdi. Öte yandan, Trump'ın 'İran diye bir şey kalmayacak' tehdidine yanıt olarak Devrim Muhafızları, ABD'ye 'acıyı hissettirme' sözü verdi. Hürmüz Boğazı'ndaki herhangi bir tıkanma küresel enerji arzını tehdit ederken, diplomatik kanalların açık tutulması bölgesel istikrar açısından kritik önem taşıyor.

İran'ın Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (IAEA) Guvernörler Kurulu toplantısındaki delegasyonu, ABD ve İsrail'in Denetim Anlaşması kapsamındaki nükleer tesislere yönelik saldırılarını kınadı. Tahran’ın 6 Haziran’da yaptığı açıklamaya göre, söz konusu saldırılar uluslararası denetim altındaki tesisleri hedef aldı. İran, saldırıların nükleer silahların yayılmasını önleme rejimine zarar verdiğini savundu. Denetim Anlaşması, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması (NPT) çerçevesinde IAEA’nın nükleer faaliyetlerin barışçıl amaçlı olduğunu doğrulamasını sağlar. Bu kapsamdaki tesislere yapılan müdahaleler, hem uluslararası hukuk açısından hem de bölgesel güvenlik bağlamında ciddi sonuçlar doğurabilir. İran’ın tepkisi, özellikle kendi nükleer programıyla ilgili uzun süredir devam eden gerilimlerin IAEA zemininde yeni bir boyut kazandığını gösteriyor. İran’ın bu çıkışı, ABD ve İsrail ile yaşanan diplomatik çatışmanın kurumsal platforma taşınması olarak değerlendirilebilir. Aynı zamanda Tahran, nükleer anlaşma müzakerelerinin sürdüğü bir dönemde uluslararası kamuoyunu yanına çekmeyi hedefliyor. Gelişme, IAEA’nın tarafsızlık ilkesi ve nükleer denetim mekanizmasının geleceği açısından da önem taşıyor.