Iran — Diplomatic Developments

İran, Ürdün'deki üç ABD üssüne düzenlediği senkronize saldırıda üç Amerikan askerini öldürdü. Tahran'ın, Rusya'nın Ukrayna savaşından uyarladığı füze ve insansız hava aracı taktikleri Pentagon'un hava savunma sistemlerini aşarak ciddi bir zafiyeti ortaya çıkardı. Bu saldırı, ABD'nin bölgedeki tehdit değerlendirmesinde yaptığı hesap hatasının somut sonucu olarak değerlendiriliyor. İran'ın vekil güçler üzerinden asimetrik yeteneklerini hızla geliştirdiği ve savunma sistemlerini alt edebilecek yöntemler kullandığı görülüyor. Olay, Washington'un bölgesel stratejisini ve askeri duruşunu yeniden gözden geçirmesine yol açarken, Orta Doğu'da tırmanabilecek yeni bir gerilimin işareti olarak okunuyor.

İran, Şubat ayında ABD ve İsrail'in düzenlediği hava saldırılarında ölen eski dini lider Ayetullah Ali Hamaney için haftalık resmi yas ve cenaze törenlerine başladı. Savaşın ilk gününde gerçekleşen saldırının ardından çatışmaların yoğunluğu nedeniyle ertelenen cenaze merasimi, kırılgan bir ateşkes ve Doha'da sürdürülen dolaylı müzakerelerin gölgesinde düzenleniyor. Hamaney'in naaşı Cuma günü Tahran'daki Büyük Musalla'ya getirildi ve ziyarete açıldı; resmi törenin hafta sonu boyunca Tahran, Kum, Meşhed ve Irak'ı kapsayacak şekilde devam etmesi planlanıyor. İranlı yetkililer, törenlere 15 milyona yakın kişinin katılmasını beklerken, Pakistan, Irak, Ermenistan ve Tacikistan gibi ülkelerden resmi heyetler de başkente ulaştı. Musalla'daki güvenlik önlemleri üst seviyede tutulurken, kalabalıklar arasında "Amerika'ya ölüm" ve "İsrail'e ölüm" sloganları duyuluyor. Rejim için bu törenler, savaşın ardından ayakta kaldığını ve devrimci coşkunun hâlâ güçlü olduğunu göstermesi açısından kritik bir sınav niteliğinde. Hamaney'in uzun süredir ertelenen cenazesi, İran'ın iç kamuoyunu konsolide etme ve dışarıya karşı direnç sergileme çabasının bir parçası olarak değerlendiriliyor. ABD ile varılan ön anlaşma ve ateşkes ortamında gerçekleşen merasim, Tahran'ın hem diplomatik süreci hem de iç meşruiyetini eş zamanlı yönetme girişimini yansıtıyor. Törenlerin özellikle Irak'ı da içine alan çok merkezli yapısı, İran'ın bölgesel etki alanına yönelik sembolik bir hatırlatma olarak görülebilir.

2022 ateşkesinden bu yana Yemen'de cephe hatları büyük ölçüde sabit kalmış olsa da, savaşın niteliği değişiyor. Balistik füzeler ve insansız hava araçları artık yerleşik mevzilerin çok ötesindeki hedefleri vuruyor; uluslararası alanda tanınan ve Suudi Arabistan destekli hükümete bağlı güçler ise sızma girişimlerine ve askeri yığınağa karşı daha agresif karşılık veriyor. Üst düzey komutanlar kilit cephelerde hazırlık durumunu gözden geçirirken, Yemen'in yeniden iç savaşa sürüklenme riski gündemde. Bu tablo, ateşkesin kırılganlığını ve cephe hattındaki dengelerin değişebileceğini gösteriyor. Husiler, bugüne kadar karşılaştıklarından daha koordineli bir askeri tepkiyle karşı karşıya kalabilir.

CBC'nin haberine göre İran, Amerikan askerlerini yakalayan veya öldüren herhangi bir İranlıya 30 bin ABD doları ödül vereceğini duyurdu. Andrew Chang'ın analizinde duyurunun zamanlaması, propaganda değeri ve uygulanabilirliği ele alındı. Değerlendirmede, ödülün pratikteki etkisinin sınırlı olduğu ve açıklamanın askeri bir tehdit olmaktan çok iç ve dış kamuoyuna yönelik bir mesaj niteliği taşıdığı yorumu yer aldı. Haberde, bu adımın ABD-İran geriliminin sürdüğü bir dönemde geldiğine dikkat çekildi; ancak doğrudan bir çatışma riskine ilişkin net bir öngörü sunulmadı.

ABD Adalet Bakanlığı, Mabna Enstitüsü üyesi olduğu belirtilen 17 İranlıyı, ABD ve yurtdışındaki yüzlerce üniversite ile kurumu hedef alan siber operasyonlar nedeniyle suçladı. Suçlananların bu kurumlardan veri çaldığı iddia ediliyor. Bakanlık, bu kişilerden beşi hakkında bilgi verenlere toplam 10 milyon dolara kadar ödül verileceğini duyurdu. Ödüller, şüphelilerin yakalanması veya mahkûm edilmesine yardımcı olacak bilgilere yönelik. Söz konusu suçlamalar, ABD'nin İran kaynaklı siber tehditlere karşı yürüttüğü hukuki mücadelenin bir parçası olarak değerlendiriliyor. Üniversiteleri ve özel kurumları hedef alan bu tür operasyonlar, siber güvenlik ve veri koruması açısından risk oluşturuyor.

İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf, bölgesel çatışmaların sürdüğü bir dönemde Irak'a üst düzey bir ziyaret gerçekleştirdi. Ziyaret, taraflar için belirlenen silahsızlanma takviminin sona ermesinden önce yapıldı. Görüşmelerde Irak Meclis Başkanı, İranlı mevkidaşından Irak'ın Hürmüz Boğazı üzerinden petrol ihracatını sürdürebilmesi için yardım istedi. Irak'ın petrol gelirlerinin büyük bölümü Hürmüz Boğazı'ndan geçen sevkiyata bağımlı. Bölgedeki çatışma ortamı bu kritik geçiş güzergahına ilişkin endişeleri artırırken, Bağdat yönetimi Tahran'dan destek talep ediyor. İki ülke arasındaki bu temas, ekonomik işbirliği ve güvenlik meselelerinde diplomatik kanalların açık tutulduğunu gösteriyor.

Bir NATO yetkilisi, İran'ın Avrupa'daki hedeflere saldırmayı değerlendirdiğine dair bir haber üzerine sorulan sorulara yanıt olarak ittifakın güçlü ve etkin olduğunu, tüm müttefikleri savunmak için gerekeni yapmaya hazır olduğunu söyledi. Yetkili, belirli bir tehdit veya istihbaratı doğrulamadı ancak NATO'nun hazırlıklı olduğunu vurguladı. Açıklama, NATO'nun kolektif savunma taahhüdünü ve her türlü tehdide karşı koyma kararlılığını yansıtıyor. İran'la yaşanan gerilimlerin sürdüğü bir dönemde gelen bu ifade, ittifakın caydırıcılık kapasitesine işaret ediyor. NATO yetkilisinin sözleri, olası bir İran kaynaklı saldırı senaryosuna karşı müttefikler arasındaki dayanışmanın altını çiziyor.

ABD Başkanı Donald Trump, İran’la devam eden nükleer müzakerelerin Tahran için “son şans” olduğunu söyledi. Trump, “İran’ın başını kesmeden önce ona son bir şans daha vermek istiyorum. Umarım aklıselim davranırlar.” ifadelerini kullandı. Görüşmelerin öncelikli maddesinin Hürmüz Boğazı’nın tamamen ticari geçişe açılması olduğunu belirtti. Trump’ın bu çıkışı, iki ülke arasındaki uzun süredir devam eden gerilimin diplomatik bir fırsat penceresiyle sınandığını gösteriyor. İran’ın nükleer programı ve bölgesel nüfuzuna ilişkin endişeler sürerken, Hürmüz Boğazı’nın küresel enerji trafiğindeki kritik rolü sebebiyle bu maddenin öne çıkması, müzakerelerin ekonomik boyutunu da vurguluyor. Açıklama, Trump yönetiminin askeri seçenekleri dışlamadığı ancak öncelikle zorlayıcı diplomasiyi tercih ettiği mesajını veriyor. İran’ın bu “son şans” çağrısına nasıl yanıt vereceği, bölgedeki güvenlik dengeleri ve petrol piyasaları açısından belirleyici olacak.

İran, mart ayında Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail ile yaşanan savaş sırasında uçakları düşürülen üç hava kuvvetleri pilotunun Katar'da alıkonulduğunu açıkladı. İran, Uluslararası Kızılhaç Komitesi'nden (ICRC) pilotların serbest bırakılması için devreye girmesini talep etti. İran'ın iddiasına göre pilotlar, savaş sırasında uçaklarının düşürülmesinin ardından Katar'da gözaltında tutuluyor. İran, ICRC'ye yaptığı başvuruyla pilotların durumunun uluslararası insancıl hukuk çerçevesinde ele alınmasını istiyor. Konuya ilişkin Katar'dan henüz resmi bir açıklama yapılmadı. İran'ın ICRC'ye başvurusu, konuyu uluslararası insani yardım mekanizması üzerinden gündeme taşıdı.

Orta Doğu'da barış umutları zayıflarken ABD Başkanı Donald Trump, Pazartesi günü sona eren 60 günlük anlaşmanın yerine İran'la yeni bir mutabakatı reddetti. Trump, 'Bir anlaşma yapmak istiyorlar ama benim gerekli gördüğüm türden bir anlaşma yapmayacaklar' dedi. Lübnan'da çatışmaların da artmasıyla bölgedeki gerilim sürüyor. Güney Çin Sabah Postası'nın haberine göre, bu tablo Asya-Avrupa deniz taşımacılığında Arktik kısayolunun cazibesini artırıyor. İran çatışması nedeniyle gemiler için alternatif güzergâh arayışı öne çıkıyor; Arktik rota, daha kısa mesafesiyle dikkat çekiyor.

İran, ABD ile savaşın kalıcı olarak sona erdirilmesine yönelik müzakerelerdeki tıkanıklık nedeniyle politikasını savunmadan 'tamamen taarruz' konumuna çevirdiğini duyurdu. Reuters'a konuşan üst düzey bir İranlı yetkili, kararın Pazartesi günü alındığını belirtti. Açıklama, Hürmüz Boğazı'na yönelik bir taarruz tehdidini içeriyor. Küresel petrol sevkiyatı açısından kritik olan boğazda gerilimin artabileceği endişesi oluştu. ABD ile İran arasında kalıcı bir çözüme ulaşılamaması, taraflar arasındaki diplomatik kanalların işlemediğini gösteriyor. İran'ın savunma duruşundan taarruz duruşuna geçme kararı, müzakerelerin çıkmaza girdiği bir ortamda askeri seçeneklerin öne çıktığına işaret ediyor.

Trump'ın özel temsilcisi ve damadı Jared Kushner, ABD Başkanı Donald Trump'ın Gazze planındaki tıkanıklığı aşmak için İsrail ve Hamas liderleriyle iki gün süren görüşmelerini pazartesi günü tamamladı. Görüşmelerde somut bir ilerleme sağlanamadı ve tarafların mevcut pozisyonlarını koruduğu bildirildi. Temaslar, Hamas'ın Trump planının son aşamasını onaylamasından iki hafta sonra gerçekleşti. Ancak İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu plana destek vermeyi reddediyor. Bu durum, ABD'nin ara buluculuk çabalarına rağmen taraflar arasındaki anlaşmazlığın sürdüğünü gösteriyor.

ABD uçak gemisi USS Abraham Lincoln'ün denizde geçirdiği süre, ailelerin tepkisine yol açtı. Responsible Statecraft'ta yayımlanan habere göre, gemideki askerler 2025'ten bu yana karaya ayak basmadı ve ortaya çıkan raporlar yaşam koşullarının zorluğunu belgeliyor. Daha önce muharebe görevlerine katılmış aileler bile durumu 'alarm verici' olarak nitelendiriyor. Haberde, 'gaslighting' (manipülasyon) suçlamasıyla ABD yönetiminin aileleri yanılttığı öne sürülüyor. Uzun süreli deniz görevlerinin askerlerin fiziksel ve psikolojik sağlığı üzerindeki etkileri, donanmanın personel politikaları ve operasyonel sürdürülebilirlik tartışmalarını gündeme getiriyor. Ailelerin açıklamaları, sahadaki koşullara ilişkin şeffaflık ve hesap verebilirlik taleplerini artırıyor.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'ın nükleer programına ilişkin bir iddiayı, sahte olduğu sonradan anlaşılan bir sosyal medya paylaşımına dayandırdı. NDTV'nin haberine göre, Netanyahu'nun kaynak olarak kullandığı paylaşımın gerçek dışı olduğu belirlendi. İran'ın nükleer programı otuz yıldır uluslararası inceleme altında bulunuyor; Tahran ise programın yalnızca sivil amaçlı olduğunu savunuyor. Bu olay, nükleer konulardaki açıklamaların doğrulanması gerekliliğini yeniden gündeme getirdi. Kaynağı sahte çıkan bir iddianın kamuoyuna yansıması, İsrail ile İran arasındaki yüksek gerilim ortamında bilgi doğrulamanın önemini ortaya koydu.