Çin — Diplomatik Gelişmeler

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), Çin'de düzenlenen FR-26 hızlı reaktörler konferansının ardından Rusya'nın geleceğin nükleer teknolojilerindeki liderliğini doğruladı. IAEA yetkilisi Mikhail Chudakov, yaklaşık 500 katılımcının yer aldığı konferansın bu alandaki son gelişmeleri ve iş birliği fırsatlarını masaya yatırdığını belirtti. Rusya'nın hızlı reaktör teknolojisindeki deneyimi ve projeleri, toplantıda öne çıkan başlıklar arasında yer aldı. Bu tür reaktörler, nükleer atıkların azaltılması ve sürdürülebilir enerji üretimi açısından kritik öneme sahip. Konferans, küresel nükleer enerji sektöründe dengeleri etkileyebilecek yeni iş birliklerine zemin hazırlarken, Rusya'nın konumu enerji diplomasisi açısından dikkat çekiyor.

Çinli yapay zeka girişimi DeepSeek, ilk dış yatırım turunu sonuçlandırmak üzere. Bilgi sahibi kaynaklara göre şirket, 50 milyar yuanın (7,4 milyar dolar) üzerinde bir finansman sağlayarak 60 milyar doların biraz altında bir değerlemeye ulaştı. Bu değerleme, nisan ayındaki 10 milyar dolarlık seviyeden yaklaşık altı katlık bir sıçramaya işaret ediyor. Yatırım turuna Tencent ve CATL gibi büyük destekçiler katılıyor. Bu büyük çaplı fonlama, küresel yapay zeka alanındaki rekabetin kızıştığını ve DeepSeek’in stratejisinde bir değişikliğe gittiğini gösteriyor. Şirketin ilk kez dışarıdan yatırımcı alması, sektördeki kaynak toplama yarışının hızlandığını vurguluyor.

Shanxi eyaletinin Çangzı kentine bağlı Qinyuan ilçesinin Komünist Parti Sekreteri Zhao Yongjin, 'ciddi disiplin ve yasa ihlali şüphesiyle' eyalet disiplin denetim komisyonu tarafından incelemeye alındı. Soruşturma, bölgedeki bir kömür madeninde 82 kişinin ölümüne, 2 kişinin kaybolmasına yol açan gaz patlamasından 11 gün sonra başlatıldı. Olay, yerel yöneticilerin maden güvenliği denetimlerindeki sorumluluğunu yeniden gündeme getirdi. Zhao'nun faciadan aylar önce söz konusu madeni denetlemiş olması, güvenlik ihmallerini önlemedeki zafiyete işaret ediyor. Shanxi, Çin'in en büyük kömür üretim bölgelerinden biri ve bu tür kazalar, yetkililerin denetim ve yolsuzlukla mücadele performansının sıkı şekilde sorgulanmasına neden oluyor. Ekonomik büyüme için kritik olan kömür sektöründe iş kazalarının önlenmesi amacıyla Pekin yönetimi, son yıllarda düzenlemeleri sıkılaştırsa da ölümlü olaylar tamamen engellenemiyor. Zhao hakkındaki disiplin soruşturması, merkezi hükümetin yerel kadroları hesap verebilir kılma çabalarının bir parçası olarak değerlendiriliyor.

Ticaret Bakanı Ömer Bolat, Schengen vizesi başvurularında bot yazılımlar kullanarak randevuları kapatıp haksız kazanç elde ettiği öne sürülen yedi şirket hakkında inceleme başlatıldığını duyurdu. Bu açıklama, konunun Türkiye Büyük Millet Meclisi gündemine taşınmasının ardından geldi. Vize randevularına erişimin zorlaştığı bir dönemde, özel aracı kurumların bu tür yöntemlerle sistemi manipüle ettiğine yönelik şikayetler artmıştı. Çin’in ardından dünyada en fazla Schengen vizesi başvurusu yapan ülke olan Türkiye’de, vize başvuru sürecinde yaşanan aksamalar vatandaşların tepkisini çekiyor. Bakan Bolat’ın duyurusu, söz konusu firmaların rekabeti bozucu ve tüketici mağduriyetine yol açan uygulamalarına karşı ilk resmi adım olarak değerlendiriliyor. İncelemenin sonuçlarına göre idari veya adli yaptırımların gündeme gelebileceği belirtiliyor. Schengen vizesi randevu sorunu, Türkiye ile AB arasındaki vize serbestisi müzakereleri ve Türk vatandaşlarının seyahat özgürlüğü bağlamında diplomatik bir boyut da taşıyor. Aracı kurum tartışmaları, başvuru merkezlerinin işleyişine ilişkin düzenlemelerin gözden geçirilmesi gereğini yeniden gündeme getirdi.

Hong Kong'da skandala karışan bir yardım kuruluşunun kurucusu ve yöneticisi Jacob Lam Hay-sing, ABD'de 14 ayrı suçlamayı içeren bir hukuk davasıyla karşı karşıya. Davacı emlak geliştiricisi Joseph Lee Daniell, Lam'ı milyonlarca dolarlık bir gayrimenkul planında 'kabuk oyunu' çevirmekle suçluyor. Lam, hakkındaki suçlamaların ardından Hong Kong'dan kaçmıştı. Dava, Lam'ın yönettiği hayır kurumunun daha önce karıştığı mali usulsüzlüklerin uluslararası boyuta taşındığını gösteriyor. Şikayet dilekçesinde, Lam'ın karmaşık şirket yapıları ve mülk transferleri yoluyla fonları zimmetine geçirdiği iddia ediliyor. Bu tür sınır ötesi davalar, Hong Kong'daki sivil toplum kuruluşları üzerindeki mali denetim tartışmalarını da alevlendiriyor. Olay, Hong Kong'dan kaçan zanlıların yargı yetkisi ve hukuki süreçlerin sınır ötesi işleyişi açısından önem taşıyor. ABD mahkemelerindeki dava, mağdurların kayıplarını tazmin etme çabasını temsil ederken, aynı zamanda uluslararası hukuki işbirliğinin sınırlarını da sorgulatıyor.

Güney Kore, Çin'in yapay zeka sektöründen gelen yoğun bellek çipi talebi sayesinde en büyük ticaret ortağına karşı nadir bir dış ticaret fazlası elde etti. Aralık 2025'te 764 milyon dolarlık açık veren Güney Kore'nin Çin ile ticaret dengesi, Şubat ayında 1,1 milyar dolar fazlaya dönüştü. Bu sıçramada, Çin'in yapay zeka sunucuları ve veri merkezleri için ihtiyaç duyduğu yüksek bant genişliğine sahip bellek (HBM) çiplerine yönelik talepteki patlama etkili oldu. Güney Kore, Samsung Electronics ve SK Hynix gibi küresel bellek çipi devlerine ev sahipliği yapıyor ve bu şirketler yapay zeka donanımlarının kritik bileşenlerini üretiyor. Çin'in teknoloji şirketlerinin yapay zeka yatırımlarını hızlandırması, Güney Kore'nin çip ihracatını rekor seviyelere taşıdı. Bu durum, Doğu Asya'da Çin'e karşı ticaret açıklarıyla boğuşan diğer ekonomilerin aksine Güney Kore'yi olumlu ayrıştırdı. Jeopolitik bağlamda, ABD'nin Çin'e yönelik çip ihracat kısıtlamaları sürerken Güney Kore'nin bu ticaret fazlası, Seul'ün Washington ile müttefikliği ve Pekin ile ekonomik bağımlılığı arasındaki hassas dengeyi yansıtıyor. Yapay zeka kaynaklı talep, küresel tedarik zincirlerini yeniden şekillendirirken, Güney Kore'nin stratejik konumunu pekiştiriyor.

Çin’de 1-5 Mayıs Altın Hafta tatili sırasında, Hubei Eyalet Müzesi’nde sergilenen 2 bin 500 yıllık Goujian Kılıcı, sosyal medyada viral oldu. Turistlerin yoğun ilgisiyle müzenin hediyelik eşya dükkanlarından satın alınan kılıç replikaları, havalimanı güvenlik kontrol noktalarında soruna yol açtı. Gerçeğine benzeyen metalden yapılmış kılıçlar, el bagajında taşınması yasak nesneler kategorisine girdi. Havalimanı güvenlik ekipleri, yolculara bu tür eşyaları bagaj kaydı yaptırmaları veya kargoyla göndermeleri yönünde uyarılarda bulundu. Çin sivil havacılık otoritesi, konuya ilişkin resmî bir açıklama yapmasa da, havalimanlarında denetimlerin sıkılaştığı bildirildi. Olay, kültürel miras öğelerinin turizm sektöründe popülerleşmesinin yanı sıra, güvenlik ve ticari faaliyetler arasındaki dengeye dair tartışmaları da gündeme taşıdı. Müze yetkilileri ise ziyaretçilere hediyelik eşya politikaları konusunda bilgilendirme yapmaya başladı.

ABD'nin Dünya Sağlık Örgütü'nden çekilme kararı, Vanuatu gibi küçük ada ülkelerinde sıtma, tüberküloz ve HIV gibi temel sağlık programlarını sekteye uğratacak ciddi bir finansman boşluğu yarattı. Geçen ay Cenevre'de düzenlenen DSÖ Genel Kurulu'nda Vanuatu halk sağlığı direktörü Jenny Stephens, küresel fon kesintilerinin programlarını doğrudan etkilediğini belirterek uluslararası yardıma olan ihtiyacı vurguladı. Çin'in, ABD'nin bıraktığı mali ve liderlik boşluğunu doldurma kapasitesi belirsizliğini koruyor. Son yıllarda DSÖ'ye katkılarını artıran Pekin'in, eski ABD finansman ve diplomatik etkisini tamamen üstlenmek için gereken kaynak ve siyasi iradeye sahip olup olmadığı tartışma konusu. Bu durum, küresel sağlık yönetişiminde güç dengelerinin yeniden şekillenebileceğine işaret ediyor. Gelişmekte olan ülkeler, yeni işbirlikleri ve alternatif fon mekanizmaları arayışına girmiş durumda. Ancak Çin'in yaklaşımı, kalkınma yardımları ve diplomatik nüfuzuyla uyumlu olurken, ABD'nin boşluğunun ne ölçüde telafi edileceği uluslararası toplum için kritik bir soru olarak öne çıkıyor.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Çin'in İran'a ABD askeri operasyonlarını zorlaştıracak nitelikte yardım sağlamadığını açıkladı. Rubio, bu değerlendirmeyi yaparken İran'ın elinde Çin menşeli askeri ekipman bulunduğunu da vurguladı. Açıklama, ABD ile İran arasındaki gerilim ve Çin'in Orta Doğu'daki rolüne ilişkin tartışmaların sürdüğü bir dönemde geldi. Rubio'nun ifadeleri, iki ülke arasındaki askeri işbirliğinin en azından doğrudan ABD operasyonlarına yönelik olmadığına işaret etse de, İran'ın Çin kaynaklı silah sistemlerine erişimine dikkat çekti. ABD'li yetkilinin bu değerlendirmesi, Washington'un İran'ın savunma kapasitesini ve bölgesel aktörlerle ilişkilerini yakından izlediğini gösteriyor. Çin'in resmî olarak doğrudan askeri müdahaleden kaçındığı ancak İran'ın envanterindeki ekipmanlar aracılığıyla dolaylı bir rol oynadığı şeklinde yorumlanabilir.

Çinli araştırmacılar, stratejik bir kaynak olan sezyumun tuzlu sudan çevre dostu bir yöntemle çıkarılmasını sağlayan yeni bir teknoloji geliştirdi. Sezyum, uydu atom saatleri, füze termal görüntüleme sensörleri ve ileri düzey özel cam üretiminde kullanılan nadir bir metal olup, Çin ve ABD en büyük tüketiciler arasında yer alıyor. Mevcut durumda Çin'in sezyum ihtiyacının büyük bölümü Kanada ve Avustralya'dan ithal edilen cevherlerle karşılanıyor. Yeni yöntem, özellikle Qinghai-Tibet Platosu gibi bölgelerdeki tuz göllerinden sezyum çıkarılmasını olanaklı kılarak, Çin'in dışa bağımlılığını önemli ölçüde azaltabilir. Teknolojinin, geleneksel madencilik yöntemlerine kıyasla daha az çevresel etki yaratması ve düşük maliyetli üretim vadediyor olması, stratejik özerkliği artırma potansiyeli taşıyor. Bu gelişme, küresel sezyum tedarik zincirinde dengeleri değiştirebilir. Çin'in artan jeopolitik rekabet ortamında kritik minerallerde kendine yeterlilik hedefine katkı sağlamasının yanı sıra, ihracat potansiyeliyle mevcut tedarikçi ülkelerin pazar payını etkileyebilir. Teknolojinin ölçeklenebilirliği ve ticari uygulanabilirliği ise önümüzdeki dönemde netleşecek.

Mayıs ayında Avrupa Komisyonu, Çin'e yönelik ticaret politikasında sertleşme konusunda uzlaşıya vardı. Henüz ayrıntıları açıklanmayan bu yeni yaklaşım, Brüksel'in pazar erişimi dengesizlikleri ve adil olmayan ticaret uygulamalarına dair artan memnuniyetsizliğini yansıtıyor. Pekin, anında misilleme tehdidinde bulunarak iki taraf arasında ticaret çatışması riskini yükseltti. Bu gelişme, daha geniş jeopolitik gerilimlerin ortasında, AB'nin ekonomik bağımlılığı ulusal güvenlik ve endüstriyel rekabetçilik endişeleriyle dengeleme çabasının bir parçası olarak görülüyor. Her iki taraf da korumacı önlemler sarmalından kaçınmak için diyalog yoluyla sorunları yönetme baskısı altında.

Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Pekin'de mevkidaşı Mauro Vieira ile düzenlenen beşinci Küresel Stratejik Diyalog toplantısında, iki ülkenin 'dış zorlukları birlikte püskürtmesi' gerektiğini söyledi. Wang'ın açıklaması, Çin ve Brezilya arasındaki stratejik işbirliğinin derinleştiği bir dönemde geldi. Brezilya Dışişleri Bakanı Vieira'nın hafta sonu başlayan ziyareti, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin 50. yılına denk geliyor. Görüşmede, ticaret, yatırım ve BRICS bağlamında çok taraflı konuların ele alındığı bildirildi. İki bakan, küresel güneyin çıkarlarını korumak için ortak tutum sergileme kararlılığını yineledi. Uzmanlar, Pekin'in bu çağrısını, Batı ile artan jeopolitik rekabet ortamında Brezilya'yı kendi etki alanına çekme çabası olarak yorumluyor. Brezilya ise hem Çin (en büyük ticaret ortağı) hem de Batı ile dengeli ilişkiler sürdürmeye çalışıyor. Bu diyaloğun, iki ülkenin küresel meselelerdeki işbirliğini pekiştirme adımı olduğu değerlendiriliyor.

Çin'in internet tarihinde öncü rol oynayan Tianya forumu, 1999 yılında kurulduğu ve algoritma öncesi dönemde ülkenin en popüler platformlarından biri haline geldi. Geçtiğimiz dönemde aniden kapanan forum, şimdi yeniden erişime açıldı. Çinli yetkililer, forumun dönüşünü memnuniyetle karşılarken, ifade özgürlüğünün sorumlulukla dengelenmesi gerektiği konusunda uyarıda bulundu. Yetkililerin bu açıklaması, Çin'de internet yönetişiminin temel prensiplerini yansıtıyor: Kullanıcılara belirli bir alan tanınırken, içerik denetimi ve yasal sınırların altı çiziliyor. Tianya gibi geçmişte daha serbest bir tartışma ortamı sunan platformların yeniden hayata geçirilmesi, hükümetin kontrollü bir açılım stratejisinin parçası olarak değerlendiriliyor. Tianya'nın dönüşü, Çin'in dijital ekosisteminde nostaljik bir değer taşısa da, yetkililerin vurguladığı sorumluluk ilkesi, platformun faaliyetlerinin sıkı bir denetim altında süreceğine işaret ediyor. Bu gelişme, ülkedeki internet özgürlüğü tartışmalarının odağında yer alan ifade özgürlüğü ve güvenlik dengesi konusundaki politikaların sürekliliğini ortaya koyuyor.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, Japonya'nın silah ihracat yasağını kaldırma kararını eleştirerek, bu adımın "militarist canlanma" belirtisi olduğunu ve tarihin tekerrürü halinde felakete yol açacağını söyledi. Mao, açıklamasında Tokyo'nun savunma politikasındaki değişikliğin bölgesel istikrarı riske attığını vurguladı. Japonya, İkinci Dünya Savaşı sonrası anayasasının barışçıl hükümleri uyarınca onlarca yıldır silah ihracatını sıkı şekilde kontrol ediyordu. Son dönemde savunma harcamalarını önemli ölçüde artıran ve askeri caydırıcılığını güçlendirme yönünde adımlar atan Japonya'nın ihracat yasağını gevşetmesi, Çin tarafından Doğu Asya'da silahlanma yarışını tetikleyebilecek ve güvenlik ortamını bozabilecek bir hamle olarak değerlendiriliyor.

Çin'de insansı robot teknolojisine yönelik artan ilgi, yatırımcıları tedarik zincirinin az bilinen parça üreticilerine odaklanmaya yöneltti. Redüksiyon dişlileri, tork sensörleri, hassas rulmanlar ve endüstriyel yazılım gibi kritik bileşenleri üreten bu şirketlerin büyük kısmı, Pekin yönetiminin yenilikçi KOBİ'leri desteklemek için oluşturduğu 'küçük devler' programına dahil. Program, stratejik teknoloji alanlarında faaliyet gösteren firmaları ön plana çıkarsa da, yabancı yatırımcılar nezdinde bu şirketler hâlâ yeterince tanınmıyor. Çin'in teknolojik kendine yeterlilik ve küresel rekabet gücü hedeflerinin bir parçası olan 'küçük devler', robotik ve otomasyon ekosisteminin bel kemiğini oluşturuyor. Şirketlerin büyük ölçüde şeffaf olmayan yapıları ve ulusal güvenlikle ilişkili sektörlerdeki varlıkları, yabancı yatırımcılar için fırsatların yanı sıra derinlemesine durum tespiti gerektiren riskleri de beraberinde getiriyor. Bu bağlamda, tedarik zincirindeki 'küçük devleri' anlamak, Çin'deki ileri teknoloji yatırımlarının merkezinde yer alıyor.